Cloostermans + Partners

# 333 Athymia

2012-01-23T22:30:00.002+01:00

Eind december heb ik Melancholia gezien, de nieuwe Lars von Trier. Ik had me ingesteld op een esthetische ervaring en dat was het ook. Het tempo lag wat laag naar mijn smaak, maar de film grossiert in onvergetelijke beelden. Ook de luxe en weelde die de personages omringt, warmt het hart. Dat zal ook wel Von Triers bedoeling geweest zijn: het hart, en vooral zíjn hart, warmen. Deze film was zijn manier om een depressie het hoofd te bieden.

Melancholia is de naam van het fictieve hemellichaam dat in de film op de aarde afstormt en een ontroerend mooie apocalyps veroorzaakt. In een interview zei Von Trier: ‘Melancholie is het creatieve deel van een depressie.’ En toen was het tijd om een boekje uit de kast te halen.

Er zijn boeken die ik, na aankoop, onmiddellijk in de boekenkast zet. Ze moeten wachten op het juiste moment. Nu, na Melancholia, was het moment gekomen voor Over melancholie, een korte tekst van Aristoteles (Historische Uitgeverij, 44 blz., € 9,95). Ik weet het: suffe titel. Een commerciëler uitgeverij zou een titel verzonnen hebben die de nieuwsgierigheid prikkelt. De creatieve depressie of zo. Aristoteles’ tekst staat trouwens ook bekend als Probleem 30. Dàt is pas een titel!

Aristoteles vraagt: ‘Hoe komt het dat alle mannen die uitzonderlijk zijn geweest in de wijsbegeerte of politiek of de literatuur of de kunsten, melancholici blijken te zijn?’ Voor het antwoord leunt hij op de humeurenleer. Onze mentale gezondheid wordt, volgens die theorie, bepaald door vier vloeistoffen in het lichaam: bloed, flegma, gele gal en zwarte gal. En als er van die zwarte gal te veel door je lijf pompt, heb je meer kans op een melancholische natuur. Mogelijke gevolgen zijn ziekte, gekte én een geniale creativiteit.

Zwarte gal is namelijk hogelijk instabiel. De melancholicus is daardoor een veelvoud aan personages. Hij is constant niet-constant. Een overdaad aan zwarte gal kan leiden tot ‘athymia’: een afwezigheid van emotie en een morbide passiviteit. Wat wij een depressie noemen. Maar er zijn ook voordelen. Voor een schrijver, bijvoorbeeld, is een niet-constante geest geweldig.

Het heeft iets geruststellends, dat er in 300 voor Christus al werd gezocht naar een lichamelijke verklaring voor wat de geest kwelt. De leer van de “humeuren” is natuurlijk al lang weerlegd. Net daarom leest deze medisch-filosofische tekst als een wandeling door een fictionele wereld. Een wereld waarin de spijsvertering je zwarte gal uit balans kan brengen. Waarin mensen die de behoefte voelen zich op te knopen, de raad krijgen ’s ochtends een kopje mandragorawortel te drinken.

Mocht dat waar zijn, ze deden in België mandragora in het drinkwater.

Deze column stond in de Standaard der Letteren van 6 januari.

# 332 Over "Haar bloed", de nieuwe Hemmerechts

2012-01-23T22:19:00.006+01:00

Een recensent kan maar beter geen kritieken schrijven over auteurs met wie hij het goed kan vinden. Vandaar dat ik liever een andere criticus van de Standaard der Letteren Haar bloed zag bespreken, de nieuwe roman van Kristien Hemmerechts.

Maar 'n stukje op de blog, dat moet kunnen, nee?

Toen Hemmerechts uitgeverij Atlas ruilde voor De Geus, noemde ze als reden het gebrek aan redactionele begeleiding. Of De Geus nu opeens een stimulerender redacteur op Hemmerechts’ werk heeft gezet? Ik weet het niet, maar feit is dat de schrijfster in Haar bloed andere wegen inslaat. Normaliter graaft ze zich vrij monomaan in in één personage, dat in lange delen van de roman aan het woord blijft (of als focalisator blijft werken). Niet zo in Haar bloed. We beginnen weliswaar bij hoofdpersoon Titus Serfonteyn, maar al gauw verschuift het perspectief naar zijn moeder, zijn beste vriend Pieter, diens vader, en later, als Pieter en Titus op kot gaan, hun huisgenoten. Onder hen bevindt zich Roos, een meisje dat niet kan kiezen tussen Titus en Pieter, die allebei een oogje op haar hebben.

Zo verschuift het perspectief kalmpjes van de één naar de ander, zonder aan een strak schema (eerst x, dan weer y, enzovoort) gebonden te zijn. De afwisseling in stemmen is bijzonder prettig om te lezen en zo wordt Haar bloed een soort “ensemblevoorstelling”, waarin hoofd- én nevenpersonages op rij hun moment de gloire beleven. De nieuwe Hemmerechts is écht een nieuwe Hemmerechts.

Ruw geschetst draait alles rond de driehoeksverhouding tussen Pieter, Titus en Roos, die op de spits wordt gedreven als bij Roos leukemie wordt vastgesteld. Uiteraard, want alles in dit boek draait rond bloed. Bloed is Titus’ obsessie en de reden waarom hij medicijnen studeert.

En wat betekent het allemaal? Het thema van Haar bloed is verschil versus gelijkenis. We beschouwen onszelf stuk voor stuk als individuen, onvervreemdbaar anders dan onze medemensen, maar in hoeverre is dat waar? Zijn er tussen ons niet veel meer gelijkenissen dan verschillen? Worden wij als door een kloof van onze medemens gescheiden of is er van die kloof geen sprake?

Het is opmerkelijk hoe Hemmerechts de centrale dychotomieën (gelijkenissen of verschillen, individualiteit of verbondenheid) telkens weer in andere vormen laat opduiken. In hoofdstuk 10, bijvoorbeeld, leren we de familie van Roos kennen. De schrijfster laat zich van haar grappigste kant zien, in deze schets van een kortzichtig, stroef gezin van Vlaams Belangers. (Mensen, kortom, die sterk geloven in verschillen tussen mensen.) Vanuit het personage Roos offreert ze ons een flashback over het onhandige overspel van Roos’ moeder. Dit leidt tot de mijmering of iedereen een ‘bijman’ of ‘bijvrouw’ zou moeten hebben, om de echte echtgenoot/echtgenote draaglijk te maken. Je hebt nummer twee nodig om te weten wat je mist bij nummer 1 en vice versa: elke eigenschap bestaat maar bij de gunst van haar tegendeel. En zo zijn we terug bij de verschillen. Allemaal heel vlotjes, meestal zonder dat je de redenering van ver ziet aankomen.

De genoemde thematiek komt overigens niet uit de lucht vallen. Zoals ik al schreef in Bloot zijn en beginnen. Het oeuvre van Kristien Hemmerechts pogen haar personages vaak om tabula rasa te maken, d.w.z. andermans verwachtingen en beknellingen afwerpen om jezelf in vrijheid te kunnen ontplooien. Maar die pogingen liepen vaak vast, omdat er niet zoiets bestaat als een nul-identiteit: wij zijn de optelsom van wat ons is aangeleerd en opgelegd. Zet je dat masker af, dan blijkt er niets onder te zitten. Hoe kan je dan een vrij, onbezwaard individu zijn?

Van daar naar een roman over het individu en de massa, is niet zo’n heel grote stap.

Kristien Hemmerechts, Haar bloed. De Geus, 254 blz., € 18,95

# 331 Peter de Wit, Hanco Kolk en Spinvis

2012-01-23T21:53:00.004+01:00

Peter de Wit en Hanco Kolk, mijn twee favoriete Nederlandse stripmakers, publiceerden eind 2011 allebei werk dat afweek van hun core business. Wat hier volgt, is geen recensie. Losse bedenkingen, bekentenissen, waardering en een heel klein beetje kritiek: meer niet.

Peter de Wit, vooral bekend van de Volkskrant-strip Sigmund, was eerst, met de ‘grafische novelle’ Het lege nest. Daarin gaat het personage Ben op bezoek bij dokter Sigmund, om te praten over zijn lege-nestsyndroom. De toon is melancholisch, maar het verhaaltje is net iets te simpel om een indruk achter te laten. Te kort, ook: Het lege nest heeft één strookje per bladzijde. Op een gewoon stripformaat, met vier stroken per pagina, zou dat – even rekenen – 23 bladzijden opleveren. Nou.

Het is niettemin fijn dat De Wit dingen laat zien die in zijn day job weinig aan bod komen. Decor, in de eerste plaats. Het bezoek van Ben en Sigmund aan ‘de klimboom’, in wat allicht het Amsterdamse Vondelpark is, levert enkele mooie tekeningen op. Een hoogtepunt is zeker de scène waarin de personages citeren uit en praten over een klassiek Nijntje-boekje. Om hen heen lichten opeens de gezichten van de voorbijgangers op. Een kort, hartverwarmend moment. Een moment van creativiteit, ook, in een grafische novelle die vervelend veel lijkt op een sensibiliserings-stripje.

Dan ben je beter af met de Eenentwintigste sessie van Sigmund, eveneens sinds november te koop. Na twintig albums ken je de formules wel: de Burkababe-grappen, de kritiek op mallotige studies, de verschillen tussen man en vrouw... Niettemin heb ik toch weer een paar keer hardop gelachen, bijvoorbeeld toen ‘therapiebeoordelaar Moody & Gloomy’ Sigmunds triple A-status verlaagde.

Onnozele woordgrappen oefenen een onweerstaanbaar effect op mij uit. Dus als vaste patiënt Baltus klaagt dat hij steeds tevreden is, en liever ‘gewoon vreden’ wil zijn, moet ik al glimlachen. Geluid kwam er pas bij ter hoogte van het laatste plaatje, waarop Baltus klaagt: ‘Een leurstellende sessie.’

Ten slotte blijft het verrassen op hoeveel verschillende manieren een mens kan afgewezen worden: telkens probeert Sigmund een vrouw te versieren, vanaf zijn favoriete barkruk, en telkens gaat het gruwelijk mis. Seks met hem? Een vrouw snauwt: ‘Dat lijkt me een afschuwelijke ervaring!’ Sigmund, op weg naar huis, mokkend: ‘Alles moet maar leuk zijn tegenwoordig.’

Wat me opviel: dat Peter de Wit en Hanco Kolk, die nochtans vaak samenwerken, zo’n totaal verschillende stijlen hebben. De lijnvoering van Peter de Wit is haast even uitgepuurd als die van collega Kolk, maar veel bruusker, opzettelijk ruw – net zoals de Sigmund-humor, eigenlijk. Kolk gaat voor golvende lijnen, terwijl De Wit hoekig en scherp tekent. Al meer dan twee decennia lang zoomt Sigmund zes dagen per week in op de deprimerende, harde, onaangename kanten van het leven en onze medemens. Verbazend, eigenlijk, dat zo’n ongegeneerd negatieve strip al zolang succes kent.

De Wits partner in crime Hanco Kolk ging in zee met de Nederlandse singer-songwriter Spinvis. Resultaat: boek met fijne cd. Of cd met onwezenlijk mooi tekstboekje, u zegt het maar.

Dat is te mooi om waar te zijn, dacht ik, bladerend door de aanbiedingsfolders en stuitend op Tot ziens, Justine Keller: Kolk én Spinvis, de enige Nederlandse zanger wiens repertoire ik ken (en bewonder)? Dat verzin je niet. Spinvis is de meest Franse der Nederlandse. Ik associeer zijn muziek nogal eens met landerige zondagnamiddagen en Franse chansons op een zender die je van je moeder niet mag veranderen – maar dan positief! In het nummer ‘De grote zon’ laat Spinvis trouwens zelf de naam Adamo vallen.

De cd trapt af met ‘Oostende’, waarin de ‘ik’ naast Justine staat, in een Oostendse bar. Zowel de lyrics als Kolks tekeningen geven aan dat de ik geleidelijk dronken wordt. Met goed gevolg, overigens: de bitterheid uit de eerste helft van de lyrics vervaagt en gaat over in een gelukservaring: ‘Ik zet alles in en win en win.’ Spinvis is sterk in dat type gelukservaringen: sprankjes, miniaturen, momentopnamen zijn het. Het leven is zwaar, maar even is alles goed: ‘Ik ben een waterman dus deze week zit alles mee’ (uit: ‘De grote zon’).

In ‘Club Insomnia’ hebben mensen ‘oogcontact van het eenzaamste soort’. Dat... tja, wat moet ik daar van zeggen? Dat is raak. En één van de dingen die de zanger ons wenst in het titelnummer, luidt: ‘Dat uw monster u nooit vinden zal.’ Raak is dat, alweer. Er was een tijd waarin ik niet naar Spinvis kon luisteren, omdat zijn muziek voor mij verbonden was met een periode die was afgesloten, met iets wat ik miste. Maar alles slijt en gelukkig kan ik hem nu weer horen. Fijn.

Hanco Kolk, intussen, tekent in de vertrouwde stijl, maar “bevroren” op verschillende momenten: potloodschetsen voor ‘Ronnie knipt zijn haar’, lijnen zonder meer (o.m. bij ‘Club Insomnia’) en volledig ingekleurde prenten (bij ‘We vieren het toch’).

Daarnaast speelt hij met foto’s. Bij de tekst van ‘Kom terug’ staan foto’s van planten of stenen wanden waarop de schaduw van een vrouw valt. (Het is een vorm. Het resultaat van figuurzagen?) Bij ‘Heel goed nieuws’ staan dan weer foto’s van stenen waarop gezichtjes getekend zijn.

Mooie plaat. Moet nog een beetje bezinken. Mooi boek ook. Mocht de uitgeverij het mij niet hebben toegestuurd (danku, meneer Harmonie), ik zou het zelf gekocht hebben.

Ten slotte: in De Slegte zag ik toevallig een oudere Kolk staan, die ik bij verschijnen (in 2005) gemist heb. Meteen meegegrist. Club Paradise is indertijd lauwtjes onthaald, maar ik werd heel aangenaam verrast door dit “kortverhaal” over illusies. De auteur vertelt over zijn poging om zijn strips te verkopen in de VS – een niet te realiseren droom, omdat hij dit één maand na 9/11 doet. ‘I am not known for my perfect sense of timing’, stelt Kolk. (Club Paradise is arty. Vandaar: voertaal Engels.) Van de weeromstuit belandt de tekenaar in een stripclub, ‘feasting my eyes on well-designed bodies of the female type. That I am known for.’

Kolk presenteert de club als een jachtterrein, waar mannen zich laten beroven van flinke geldsommen voor het aanschouwen van een droom. Alleen kijken, want aanraken wordt streng bestraft. Het begint allemaal tongue-in-cheek, maar het slot is lichtjes ontroerend.

De vertelling zelf staat hier in Kolks gebruikelijke stijl, maar op de achtergrond zien we z’n schetsen: die zijn realistischer, nog niet “ingedikt” tot zijn vloeiende, samenvattende lijnen. De linkerpagina is voorbehouden voor paginagrote afbeeldingen van vrouwen. Het zal van het kunstestablishment wel geen kunst mogen zijn, maar verdorie, mooi is het zeker. Club Paradise is warm aanbevolen, zeker nu het toegangskaartje fors in prijs verlaagd is. Het is dat ik geen salontafel heb, anders zou dit boek er een ereplaatsje op krijgen.

Peter de Wit, Het lege nest. De Harmonie, 96 blz., € 14,90

Peter de Wit, Sigmund: Eenentwintigste sessie. De Harmonie, 72 blz., € 9,90

Hanco Kolk en Spinvis, Tot ziens, Justine Keller. De Harmonie, 126 blz. met cd, € 24,90

Hanco Kolk, Club Paradise. Oog en Blik, 56 blz., € 5,99 bij De Slegte, € 7,99 bij Bol.com.

Deze tekst verschijnt exclusief op de blog.

# 330 Over "De Allestafel"

2012-01-19T13:39:00.003+01:00

Twitter-bestrijder Daan Heerma van Voss is niet de enige Heerma van Voss in de jonge Nederlandse letteren: er is ook nog een Thomas. Die debuteerde in 2009 bij Augustus met De Allestafel. Het boekje was me indertijd niet opgevallen, maar het toeval speelde het me laatst toch nog in handen.

Beetje een typisch Nederlands debuut is dit. Peter Buwalda heeft wel eens gezegd dat hij vooral geen boek wou schrijven over een loser, want zo waren er al veel te veel in de Nederlandse literatuur. De Allestafel presenteert weer zo’n asociale loser, die geleidelijk de trappers verliest.

Mark Oldings heet het type dit keer. Hij is cd-recensent en heeft de ambitie een roman te schrijven, al is het meteen duidelijk dat daar niets van in huis zal komen. (Zijn geniale idee is een roman over een jongen met één teelbal en twee adamsappels. ‘Zo iemand bestaat nog niet in de literatuur.’ Of de jongen al dan niet homo is, staat nog niet vast.)

Oldings is een controlefreak. Hij is ervan overtuigd dat hij alles in zijn leven onder controle heeft, maar het enige waar hij werkelijk controle over heeft, is het afstoten van steeds meer mensen, familie zowel als vrienden. Zijn vele principes dienen om daden toe te dekken die de lezer alleen maar kan classificeren als: naar. Mark Oldings is een naarling. Niet in eigen ogen, echter: Calimero Oldings verbeeldt zich vaak dat anderen hem buitensluiten.

Omdat hij bij vrienden heeft gezien hoe iemands werk de relatie kan verwoesten, besteedt hij geen enkele aandacht aan het werk van Yvonne, zijn vriendin. Die begint zich in de loop van de roman langzaam van hem los te maken – al blijft ze langer rondhangen dan iemand in het echte leven zou doen. Mark raakt ervan overtuigd dat actie nodig is. Hij stelt een lijstje op met veranderingen die Yvonne zouden moeten behagen, en volgt het lijstje neurotisch secuur. Mislukking lijkt echter niet meer te vermijden en Heerma van Voss houdt Yvonne vooral in het verhaal, omdat hij haar nodig heeft voor de finale, waarin Oldings definitief door het lint gaat.

Die ontknoping is een beetje een anticlimax. De Allestafel werkt het beste als Oldings zich op het randje van de dysfunctionaliteit bevindt. Het lijkt me lang niet onlogisch dat er veel “Oldings” in onze omgeving rondlopen. Mensen die de wereld een hak zetten met hun verwrongen gedachtekronkels, zonder dat het ons duidelijk wordt hoe gestoord ze werkelijk zijn. (Neemt u hier gerust een leespauze om aan uw postbode/chef/echtgenoot te denken. Of om in de spiegel te kijken.)

Thomas Heerma van Voss heeft met De Allestafel een prettig leesbaar debuut geschreven. Elders op het web is al op een stilistische verwantschap met Grunberg aangewezen en dat klopt als een bus. Ik vind dat geen probleem. Er verschijnen de laatste jaren vreselijk veel Nederlandse debuten die in een gehakt-stro-stijltje gesteld zijn, met een vocabulaire dat beperkt blijft tot de vierhonderdveertig meest courante woorden uit onze taal. Heerma Van Voss schrijft stukken soepeler en met een breder palet dan zijn leeftijdsgenoten.

Blijft niettemin het feit dat De Allestafel een optelsom van invloeden en bekende ingrediënten is. Heerma van Voss moet nog een inhoud zien te vinden die hem eigen is. Wie weet lukt het hem nog. In de tussentijd biedt zijn debuut een net uurtje leesplezier.

Thomas Heerma van Voss, De Allestafel. Uitgeverij Augustus, 2009, 144 blz., € 15

Aankondigingen

2011-12-23T20:17:00.008+01:00

De Standaard der Letteren publiceert vandaag een reeks eindejaarslijstjes, waarin recensenten en bekende lezers antwoorden op drie vragen: Wat was het beste boek van het jaar? Welk boek kreeg dit jaar onvoldoende aandacht? Welke klassieker wil u absoluut lezen? Mijn antwoorden (waarvan slechts twee ernstige) staan hier.

In hetzelfde nummer van de Letteren staat ook nog een interview van mij met Peter Buwalda, één van de schrijvers die het voorbije jaar niet uit de literaire actualiteit te brànden waren. Lees het hier en lees dan onmiddellijk het (ook bij herlezing) sublieme Bonita Avenue.

Meer lectuur voor de kerstvakantie? Probeer dan een exemplaar te pakken te krijgen van het literaire tijdschrift Tzum. In nummer 55, eind oktober verschenen, staat mijn lange reisreportage De laatste Arabische vorst van Europa. In het voetspoor van Louis Couperus’ “onwerkelijkheid”. Centraal in dit verhaal: een reis naar het zuiden van Spanje en Couperus’ roman De ongelukkige (1914).

Ten slotte wil ik hier alvast aankondigen dat in april 2012 Schuilkelders en paleizen in de boekhandel landt. Dit boek bevat vier toneelteksten van de Vlaamse theatermaker Piet Arfeuille. Ik schreef een nawoord waarin de teksten in Arfeuilles artistieke evolutie geplaatst worden. Het eerste idee voor dit boekproject dateert alweer van 2008, toen ik nog theater recenseerde; in 2012 is het eindelijk zover. Het hier afgebeelde omslag is een voorlopig ontwerp. Piet Arfeuille was en is één van mijn favoriete Vlaamse theatermakers en ik vind het geweldig dat dit boek er komt. Zijn teksten verdienen het om gedrukt te worden. (Mijn essay is ook niet slecht.)

# 329 De hoogdagen van de mannekesbladen

2011-12-19T12:31:00.003+01:00

Stripjournalist Toon Horsten verzamelde zijn interviews omtrent het weekblad Kuifje in het boek Kinderen van Kuifje: een fragmentarische geschiedenis van een fascinerend tijdperk.

In december 2006 had het tijdschrift Stripgids een primeur van formaat. Hoofdredacteur Toon Horsten publiceerde toen zijn gesprek met Raymond Leblanc, een klinkende naam van de franco-Belgische stripscène. Zijn eerste interview met een Nederlandstalig journalist ever, zei Leblanc, en meteen ook het laatste dat hij zou geven. Het eerste lijkt onwaarschijnlijk, het tweede bleek te kloppen: Leblanc overleed in maart 2008.

Leblanc was zelf geen stripmaker, maar wel de drijvende kracht achter een tijdschrift dat de naam van tientallen striptekenaars maakte: Kuifje/Tintin. Hij was de zakenman die alles mogelijk maakte. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was Leblanc actief geweest in het verzet, waardoor hij achteraf makkelijker aan papier kon komen. Hij dacht dat er ruimte op de markt was voor een jongerenmagazine. Als uithangbord koos hij voor een alombekend figuurtje: Kuifje. Het was dankzij hem dat Hergé weer aan het werk kon gaan, want die was “aangebrand” door zijn collaboratie. Na WO II ‘was het Hergé zelfs niet toegestaan om met de fiets te rijden.’

Na het interview met Leblanc groef Horsten verder in de geschiedenis van Kuifje/Tintin. Guy Dessicy, de directeur van Leblancs reclameregie Publiart, voorzag hem van meer anekdotes over de sfeer in die hoogdagen van de strip. De zonen van Bob De Moor, de voornaamste medewerker van Hergé, vertelden hem over hun vader. Daarna ging Horsten ook nog aankloppen bij Philippe Godin, de biograaf van Hergé, bij Rik Ringers-tekenaar Tibet en Michel Vaillant-tekenaar Jean Graton. Al die interviews staan in Kinderen van Kuifje.

Daarmee waren de ooggetuigen blijkbaar op, want de rest van het boek bevat gesprekken met mensen die slechts vanuit de verte betrokken waren bij Kuifje of die op een andere manier een band hebben met het oeuvre van Hergé: de nu alweer vergeten Vlaamse striptekenaar GoT, de Zwitser Cosey, Nederlanders Ever Meulen en Joost Swarte, de Amerikaan Charles Burns en ten slotte de Fransman met Noord-Afrikaanse, Oost-Europese en Joodse wortels Joan Sfarr.

Je zou kunnen klagen dat Kinderen van Kuifje geleidelijk aan spankracht verliest, maar dat klopt niet helemaal. Het boek is eerder als een olievlek. Die vlek ontstaat in de jaren ’40 te Brussel, bij Leblanc. Vlaanderen komt erbij, o.m. door Ons Volkske, een soort Kuifje-light voor de minder kapitaalkrachtige lezers. Frankrijk komt in beeld door het conflict tussen Hergé enerzijds en Albert Uderzo en René Goscinny anderzijds: het moment waarop Asterix verloren ging voor Leblancs uitgeverij. En met Cosey, Burns en Sfarr worden nog meer landsgrenzen overschreden. Wat in Brussel aan het trillen werd gebracht, veroorzaakte naschokken in het werk van mensen met heel andere achtergronden. Het boek reflecteert die schokgolf.

Alle hier gepresenteerde interviews zijn lezenswaardig voor mensen die geïnteresseerd zijn in, laten we zeggen, de coulissen van de strips waarmee we zijn opgegroeid. De figuur van Leblanc staat lange tijd centraal, omdat in zowat elk interview wel aan hem gerefereerd wordt. En iedereen heeft natuurlijk zijn eigen waarheid in pacht.

Wat vast lijkt te staan, is dat Leblanc een geslepen zakenman was. Hij wist uitstekend wat zijn mogelijkheden waren en rustte niet gauw op zijn lauweren. Kuifje/Tintin was onmiddellijk een succes. In het begin werd het blad volgetekend door welgeteld vier mensen: Hergé zelf, Edgar Pierre Jacobs, Paul Cuvelier en Jacques Laudy. Naarmate het blad dikker werd, kwam er ruimte voor meer stripmakers. Daarbij ontstond er al gauw spanning tussen Hergé en Leblanc – de artistieke en de zakelijke leider. Hergé wenste zijn stempel te drukken: zijn collega-tekenaars mochten geen te “populair” werk afleveren. Tibet kreeg harde kritiek. De reeks Suske en Wiske mocht pas in het blad nadat Willy Vandersteen zijn universum “Kuifje-fähig” had gemaakt.

Daarmee is niet gezegd dat Hergé hun werk slecht vond. Tibet rekende hij vooral jeugdzonden aan, die de tekenaar (in zijn gesprek met Horsten) ook erkent. Vandersteen vond Hergé dan weer ‘de Breughel van de strip’ – alleen rijmde die Breughel niet met zijn eigen palet.

Als Horsten aan Guy Dessicy vraagt waarin de smaak van Leblanc verschilde van die van Hergé, krijgt hij dit antwoord: ‘Leblanc hield van alles wat goed verkocht. (lacht)’. Geen wonder dat Leblanc stond te popelen om Suske en Wiske te publiceren, een titel die ook in Franstalige België bekendheid genoot. Jaren later zou Bob De Moor de kans krijgen om het eerste verhaal van Cori de Scheepsjongen te tekenen. Dat wordt vandaag beschouwd als zijn beste werk, maar het ontstaan was louter een kwestie van pragmatisme: er zou een Nederlandse versie van Kuifje verschijnen en Leblanc wou een strip op maat van de Nederlandse lezertjes! Vandaar: een verhaal over de Vereenigde Oostindische Compagnie.

De tekenaars konden niet meteen meegenieten van het succes. Er worden anekdotes over Leblancs financiële beleid verteld, maar je voelt dat die met de jaren verzacht zijn: over de doden niets dan goeds.

'Toen ik een paar verhalen getekend had voor Kuifje werd ik bij Leblanc geroepen’, vertelt Jean Graton. ‘...als je exclusief bij ons tekent, zorg ik ervoor dat je binnen vijf jaar in een Ferrari rijdt. Hij heeft woord gehouden. Vijf jaar later reed ik in een Ferrari. Ik mocht de zijne eens lenen. (schatert)’

Kinderen van Kuifje is een echte goudmijn, zolang Horsten zich beperkt tot de centrale figuren. Leblancs schildering van de relaties tussen alle groten van de Belgische strip is meesterlijk. Guy Dessicy vertelt over het ontstaan van het verwende rotjoch Abdallah uit Kuifje en het zwarte goud. Jean Graton leert ons dat de vrouwen in Kuifje in het oog werden gehouden door de superior van het Kardinaal Merciercollege te Eigenbrakel, die deel uitmaakte van de raad van bestuur van uitgeverij Le Lombard: ‘Via de directie werd ons opgelegd dat we brave vrouwen moesten tekenen, zonder korte rokken en niet te sexy. Kinderen zouden het kunnen lezen!’ (Het is jammer dat Horsten niet op bezoek is gegaan bij Renaud Denauw, die in de jaren ’80 voor Kuifje de sexy actieserie Pokervrouw zou tekenen. Of bij Michel Weyland, die met de kortgerokte amazone Aria de puberteit van menig Kuifje-lezer verhit heeft.)

Leblanc zelf doorprikt andermaal de mythe van Hergé’s depressies: ‘Tegenover de buitenwacht en tegenover de medewerkers van het blad schreven wij de afwezigheid van Hergé steevast toe aan de depressies, een gevolg van de oorlog en de repressie. Nu weet iedereen dat Hergé toen de gelegenheid te baat nam om avontuurtjes te beleven; hij reed in die tijd wel eens een scheve schaats.’

In essentie is Kinderen van Kuifje een boek voor nostalgici. En dat zegt veel over de huidige stripscène. De stripverkoop in België loopt terug, in Nederland sloten veel stripspeciaalzaken de deuren. Men zoekt vooral een nieuw publiek voor de graphic novel. Recent berichtte Toon Horsten in De Standaard over de terugloop in de verkoop van een monument als Suske en Wiske – een artikel dat zo’n pijnlijk beeld ophing van de toestand, dat Standaard Uitgeverij zich gedwongen zag een sussend persbericht uit te sturen.

De stripspeciaalzaak, intussen, lijkt vooral te draaien op kapitaalkrachtige nostalgici. Wie dat wil, kan handenvol geld uitgeven aan dure verzamelboxen met herdrukken van Kari Lente of Dees Dubbel en César. Bij uitgeverij Adhemar is men recent gestart met luxueuze herdrukken van Willy Vandersteens serie Robert en Bertrand: hardcovers met linnen rug, in tweekleurendruk. Prijs per album: 25 euro. De reeks zal 65 titels tellen. In sommige sectoren is het geen crisis.

Ook Horsten stipt aan dat nostalgie steeds belangrijker wordt in de Belgische stripwereld: niet toevallig, schrijft hij, spelen de nieuwe avonturen van Blake en Mortimer zich af tijdens de Koude Oorlog, de tijdspanne waarin de serie zelf het populairst was.

Veel van wat in dit boek wordt beschreven, behoort onherroepelijk tot het verleden. Het weekblad Kuifje/Tintin bestaat al lang niet meer. Wat wèl blijft bestaan, is het werk van Hergé. Horsten verbaast zich openlijk over de hardnekkigheid van Kuifjes populariteit. ‘Kuifje, dat was een relict uit die tijd van het grote, brede avontuur, met de held die onvervaard de hele wereld rondschoot. De tijd dat de wereld nog nadrukkelijk géén dorp was. (...) Net omdat Kuifje een échte vooroorlogse avonturier was, met wortels in de scoutsbeweging, zou hij ongetwijfeld snel gedateerd zijn en zijn publiek verliezen.’ Die vrees, ook aanwezig bij Hergé zelf, is niet bewaarheid. Kuifje leeft nog steeds, zij het minder in de albums dan als icoon. Hergé’s oeuvre heeft kunstzinnige waarde verworven. Als Charles Burns in zijn comic X verwijst naar Hergé, dan is dat niet naar diens verhalen, maar naar zijn stijl, de heel persoonlijke beeldtaal die hij creëerde. De albumserie, die op bevel van Hergé werd stopgezet na diens dood, volgt op ruime afstand. Benieuwd of dat zal veranderen nu de Spielberg-verfilming in de zalen loopt.

Toon Horsten, Kinderen van Kuifje. Linkeroever Uitgevers, 160 bladzijden, € 19,90. Deze recensie werd geschreven voor het cultuurmagazine Staalkaart.

# 328 "Alleen woorden die hun jas uittrekken"

2011-12-16T12:33:00.003+01:00

In het romandebuut van Harry Vaandrager, Aan barrels, aarzelen vier gedetineerden tussen ontsnappen of blijven. Een afwijkende roman.

Sommige boeken hebben goud op snee. Dat staat chic. Deze roman echter heeft zwart op snee. En ook alle overige randen zijn zwart. De uitgever noemt dat een ‘rouwrandje’. Maar om wie rouwen we dan, vraag je je af, de eerste bladzijden lezend.

Harry Vaandrager dumpt zijn lezer in een morsige onderwereld: een cel met vier gevangenen. De eerste twee die aan het woord komen zijn een vrouwenhandelaar en een spierbundel met enkele verkrachtingen op zijn kerfstok, waaronder ook van minderjarigen. Ze komen aan het woord in monologen die van elke schoonschrijverij gespeend zijn. Dit is de wereld van de Echte Vent: misogynie, homofobie, scatologie. De gedetineerden nemen allemaal hetzelfde risico. In de woorden van Victor:

Dom dom dom om in de bajes over jezelf na te denken. Te onnozel. Ronddwalen in je eigen kop is leuk voor thuis. Met een keilebakkie binnen handbereik, kan het geen kwaad. Maar in de bajes, dan zal het je bezuren. Dan krijg je de demonen op de koffie.

De monologen van Marc en Tom ontsporen inderdaad, in grootheidswanen en fantasmagoria. Waar gaat dit heen? En waarom die rouwrand? En wat was het doel van de proloog, een halve bladzijde gevuld met het woordje “nee”?

Aan barrels is het romandebuut van Harry Vaandrager. Eerder publiceerde hij twee dichtbundels: één in 1978, één in 2010. Dit boek verscheen bij Het Balanseer, een uitgever die zich toelegt op boeken ‘die de Nederlandse taal verfrissen, ontwrichten of uitpuren’. Taalexperiment, kortom. Toch moest ik bij Vaandragers oversekste bargoens denken aan Het grote baggerboek van Ilja Leonard Pfeijffer (De Arbeiderspers, 2004, nog steeds verkrijgbaar, vraag ernaar bij uw boekhandelaar). In deze hilarische roman liet Pfeijffer zijn hoofdpersonage zich als volgt uitdrukken: ‘Maar dat waren verdullemikkie wel dagen bij de Koninklijke, krijg nou tieten. We liepen daar de godganse etgemalen met onze pikkemansen uit de broek te steigeren en deze jongen toevallig nog wel een beetje krapper als het zooitje als je begrijp wat ik bedoelt.’ (Sic. De tekstverwerker trekt velerlei rode en groene lijntjes in dit citaat.) Let wel: bij Pfeijffer was het taalspel, een stijloefening. Vermoedelijk dient het bij Vaandrager een ernstiger doel: een moedwillig bruut, rauw beeld van de realiteit ophangen. Een realiteit met vuil onder de nagels. Dat heet ook ‘rouwrand’.

Maar waar verdullemikkie gaat dit boek nu over? In de cel zitten de vrouwenhandelaar Marc, de verkrachter Tom, moordenaar Peter en Victor, een dealer. Zij komen alle vier aan het woord. Dan zijn er nog vier monologen van buitenstaanders: Marcs moeder, zijn vriendin Claire, Victors vriendin Maria en Irene. Die laatste is Peters vriendin; zij bereidt de uitbraak van haar vriend en zijn maten voor. Hoe ze dat doet? Ze heeft een vuurwapen uit elkaar gehaald en smokkelt de onderdelen de gevangenis in, verborgen in haar... laat ik zeggen, “vrouwelijkheid”.

Ik vergat nog één monoloog. De laatste. Die wordt uitgesproken door Andreas, de doodgeboren baby van Marc en Claire. En daarmee komen we bij de essentie van Vaandragers roman.

Met al die opgesloten personages is er natuurlijk iets aan de hand met opsluiting en vrijheid. Marcs moeder vergelijkt het bejaardentehuis met een gevangenis. Irene doet er dan wel alles aan om Peter te laten ontsnappen, ze wil vooral haar eigen leven leiden. Vrij zijn.

Dat is de vraag die ten slotte in neonletters oplicht: wil je wel vrij zijn? Victor probeert zichzelf er van te overtuigen dat hij uit de gevangenis wil ontsnappen: ‘Morgen ontsnap ik. Alleen. In een mum, let maar op. Als kakke zonder douwe.’ Uit zijn monoloog blijkt echter dat hij twijfelt over zijn verlangen naar vrijheid. De wereld die Vaandrager schetst in deze monologen is inktzwart, ruw, primitief: dan kan je inderdaad maar beter in een cel zitten. De buitenwereld is nog erger.

Dat is ook wat Andreas besloten heeft. Claires foetus “vertelt” in de slotmonoloog dat hij het vertikt om geboren te worden. Blijkbaar was híj degene die in de proloog de “nee’s” aan elkaar reeg.

Het jammerlijke aan schrijvers die zichzelf experimenteel wanen, is dat ze altijd een meta-laagje voorzien: gefilosofeer over de onbetrouwbaarheid van taal en de fictionaliteit van de werkelijkheid. In Aan barrels lopen dus personages rond die plompverloren aankondigen: ‘Ik ben een verhaal. Een kort verhaal. Wanneer je daarin gaat schrappen, blijf je gauw met een leeg vel achter.’ (Is dat zo? Wat een onzin.) Op aandringen van Peter zijn de gevangenen bovendien begonnen aan het strippen van het woordenboek: ‘misschien moeten we die droogdoos “taal” nog eens volspuiten met nieuw zaad’. 'Alleen woorden die hun jas uittrekken en in een nachtkroeg op de vuist gaan.’ Alle woorden die hen niet aanstaan, gaan er uit. En de geschrapte woorden worden opgesomd in de tekst zelf. Gevolg: hele alinea’s zinloze, alfabetische woordenreeksen.

In deze alinea’s is Aan barrels duidelijk familie van Lucas Somath, het grote baggerboek van Thomas Claus. Een fragment uit de monoloog van Tom:

Ga weg. Ik ook. Help moeder, ze komen met een dwangbuis. Flikkers zijn het. Nee nee nee. Neeeeee. Schiet op. Schieten. Schiet nou toch. Schiet. Lekker. We moeten hard... Nu.

Move over, Jeroen Brouwers: deze stad is niet groot genoeg voor twee meesterstilisten.

Al dit gedoe over taal en verhalen, dit zogenaamde ‘ontwrichten’ van de taal, wordt gaandeweg ontmaskerd als een vlucht uit de realiteit. Ook al verwijt Marc de woorden dat ze de realiteit niet benaderen (want je kan ze niet neuken, klaagt hij), zijn moeder weet beter. ‘Verzinsels zijn altijd rijker. Daarom is het eigenlijke leven zo pover en teleurstellend.’ En daarom blijven deze personages dus lekker opgesloten: in een cel, in woorden, in de baarmoeder. Zolang het maar vér van de realiteit is. Als die realiteit een doodgeboren kind is, valt dat nog te begrijpen...

Experimenteel? Je zal straks nog zien dat het allemaal autobiografisch is.

Harry Vaandrager, Aan barrels. ’n Braakbal.

Het balanseer/Nijgh & Van Ditmar, 179 bladzijden, € 19,95

In de Standaard der Letteren van vandaag staat een andere, licht ingekorte versie van deze recensie.

# 327 Over Amélie Nothomb

2011-12-07T20:26:00.004+01:00

Het leven, een zelfkwelling

Met haar twintigste roman en een omnibus met ouder werk in de boekhandel, lijkt Amélie Nothomb alive and kicking. Niettemin is ze in de kritiek een beetje weggedeemsterd. Terugblik op een opmerkelijk oeuvre.

Eind augustus verscheen Tuer le père en daarmee zal Amélie Nothomb op twintig jaar tijd twintig romans gepubliceerd hebben. Dat is nog altijd minder dan Herman Brusselmans of Georges Simenon, maar het blijft wel een kloeke productie.

Wie minstens elk jaar een roman publiceert, is ofwel geniaal ofwel te snel klaar. Bij Nothomb is het soms wel eens dat laatste. Het wisselvallige van haar oeuvre heeft haar krediet gekost. Uiteindelijk ging het, in teksten over Nothomb, alleen nog maar over haar publieke verschijning: die zotte hoed, de onsmakelijke eetgewoonten, het feit dat ze familie is van politicus Charles-Ferdinand Nothomb...

Niettemin heeft Nothomb onmiskenbaar veel talent. Wie dat wenst, kan een representatief staal van dat talent tot zich nemen middels Japanse romans, een omnibus met drie van haar beste boeken. Gods ingewanden beschrijft (en romantiseert) Nothombs peuterjaren in Japan: van haar geboorte tot aan haar ‘eerste en tot op heden enige zelfmoordpoging’ – op driejarige leeftijd, maar liefst! Met angst en beven is met voorsprong Nothombs bekendste boek, over haar pijnlijke ervaringen in het Japanse bedrijfsleven. De verloofde van Salo ten slotte beschrijft een Japanse liefdesgeschiedenis, in dezelfde periode als Met angst en beven. Vooral die eerste twee romans geven inzicht in waar het bij deze schrijfster om gaat.

Gods ingewanden (Métaphysique des tubes, 2000) begint met een bevreemdende evocatie van een God in een leeg universum. Nothomb noemt hem ‘de afvoerbuis’ en ‘een soort filter’, omdat God niets meer is dan zijn vegetatieve functies. Stapje voor stapje onthult ze wat hier eigenlijk verteld wordt. De vrij abstracte reflecties over God veranderen in een anekdote over een baby die God is, en die met zijn ouders, broer en zus in Osaka woont. Het jaar is 1970. De God/baby groeit wel, maar hij beweegt niet. Hij ademt, eet en kakt. Hij gaat niet overeind zitten, kruipt niet.

“Gods” onbeweeglijkheid, die de ouders tot wanhoop drijft, zal de lezers van Nothomb bekend voorkomen. Al in haar vroegste romans maken we kennis met onbeweeglijke personages. In haar debuut Hygiëne van de moordenaar (Hygiène de l’assasin, 1992), is dat de moddervette, misantrope schrijver Prétextat Tach. Hij is al jaren geleden gestopt met schrijven en leeft van wat zijn veelgeprezen en met de Nobelprijs bekroonde oeuvre hem oplevert. Intussen eet hij. Walgelijk voedsel, in walgelijk grote porties. Hij beweegt amper van zijn plaats, hij adem, eet en kakt.

Van hetzelfde laken een pak in Nothombs derde roman, Filippica’s (Les Catilinaires, 1995). Een echtpaar, zopas gepensioneerd en verhuisd naar een droomhuis, wordt ruw uit hun paradijselijke staat geschud door een opdringerige buurman. De enorme Pallamède Bernardin staat elke dag om exact vier uur voor de deur. Hij verschaft zich toegang tot hun woning, gaat in een zetel zitten en beweegt noch praat, totdat hij om zes uur het huis verlaat. Het echtpaar ziet zich gedwongen om twee uur lang beleefd te keuvelen met iemand die geen woord terugzegt. Op het produceren van uitwerpsels na: u ziet de gelijkenis. (Later in de roman treedt ook nog Bernardins echtgenote op de voorgrond. Zij is zo dik dat ze zich amper kan bewegen en wordt omschreven als ‘de cyste’.)

Tach en de Bernardins zijn duidelijk aberraties. Hun stilstand is onnatuurlijk. In Gods ingewanden schrijft Nothomb: ‘‘stilstand is achteruitgang. Na de groei treedt het verval in: tussen die twee is er niets.’ Maar in precies dezelfde roman verwoordt ze ook haar jaloezie op het stille, plantaardige leven. Op een bepaald moment wordt de God-baby namelijk wakker, doordat er zich een gedachte in hem gevormd heeft. Nothomb noteert: ‘Algauw zal hij terugverlangen naar zijn plantenleven, al durft hij dat voor zichzelf niet toe te geven.’

Op dit punt in de roman kantelt de “hij” overigens in een “ik” en blijkt God een meisje. Naam: Amélie. De doodstille meisjesbaby is voor onze ogen veranderd in een woedend wezentje, dat zich almachtig waant, maar elk ogenblik tegen zijn/haar menselijke beperkingen botst. ‘God gedroeg zich net als Lodewijk XIV’. ‘Hij wil graag kwaad doen, maar kan niet.’ De oplossing voor de woede van kleine Amélie komt later in de vorm van een Belgische grootmoeder, die het monstertje temt met... witte chocolade. Maar wat veroorzaakte eigenlijk de overgang van niets naar woede?

Nothombs overvloedige dialogen hebben soms iets van labyrinten waarin de sprekers opzettelijk tussenwandjes verzetten om het elkaar lastig te maken. Zodra ze echter als vertelster optreedt, krijgt Nothombs proza een bewonderenswaardige helderheid. Het openingshoofdstuk van Gods ingewanden schuiert langs het filosofische, zonder ook maar één moment minder dan glashelder te zijn. Ter illustratie, de passage die de overgang van niets naar woede verklaart:

En toch is er niets beslissenders voor de ontwikkeling van de mens dan onvoorziene gebeurtenissen van psychische aard. Zo’n onvoorziene gebeurtenis is een stofdeeltje dat bij toeval de oester van de geest binnendringt, ook al wordt die beschermd door de gesloten schelp die de hersenpan is. Plots wordt de weke massa in de schedel ontregeld, opgeschrikt, bedreigd door dat Fremdkörper dat zich een weg naar binnen heeft gebaand; de oester, die tot dan toe ongestoord vegeteerde, slaat alarm en gaat in de tegenaanval. Hij produceert parelmoer, een wonderlijke substantie, sluit de indringer in en neemt hem in zich op, zodat een parel ontstaat.’
Zo’n psychische kortsluiting kan ook door de geest zelf worden veroorzaakt: dat zijn de raadselachtigste en ernstigste gevallen. Een hersenwinding brengt zomaar, zonder reden, een vreselijke gedachte, een beangstigend denkbeeld voort – en op slag is het definitief uit met de gemoedsrust. Het virus komt in actie en is niet meer te stuiten. Op dat ogenblik ontwaakt een mens tegen wil en dank uit zijn lethargie. Voor het vreselijke, niet in woorden uit te drukken probleem dat hem kwelt, zoekt en vindt hij tal van inadequate oplossingen.

Een perfect voorbeeld van zo’n ‘inadequate oplossing’ vinden we in Hygiëne van de moordenaar. Het drama van Prétextat Tach is namelijk dat hij in zijn jeugd een soort pact heeft afgesloten met zijn nicht Léopoldine. Geschokt door het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog zweren zij het stadium van kind-zijn nooit te verlaten. Om dat voor elkaar te krijgen onderwerpen ze zich aan een strikt dieet, om te voorkomen dat één van hen de puberteit bereikt. (Nothomb gaat over dit dieet en de Spartaanse levenswijze die erbij hoort, niet in de detail. Er is hier een zekere suspension of disbelief nodig.) Het plan slaagt: op hun achttiende ziet het tweetal er uit als ‘twee reuzen van twaalf’. Maar dan wint het natuur het tóch nog...

Nothombs onderwerp is, laten we zeggen, de absurde kwelling: de geest die ‘een vreselijke gedachte’ creëert en daarmee zichzelf aantast, als een auto-immuunziekte. Ook: de mens die zijn medemens zonder duidelijke reden de duivel aandoet. Taal is op het slagveld geen diplomaat, maar een wapen. Met betrekking tot de “gesprekken” tussen haar broertje en zusje stelt de kleine Amélie vast: ‘Praten was een aanloop tot vijandelijkheden.’ Net zo misbruikt de fictieve schrijver Prétextat Tach de interviews die van hem worden afgenomen, als een manier om journalisten te vernederen.

Waar die fascinatie voor de absurde kwelling vandaan komt, ontdekken we in de (verfilmde, bekroonde, autobiografische, bestsellende) roman Met angst en beven (Stupeur et tremblements, 1999). Plaats van handeling is hier de Japanse firma Yumimoto. Dat is een verzonnen naam, vertelt Nothomb na enkele bladzijden, tussen neus en lippen. Ook de rest van het bedrijf is verrukkelijk non-descript. Er is sprake van import-export. De producten zijn velerlei. De bedrijfsomzet is onvatbaar: ‘Naarmate de nullen zich aaneenregen, verlieten de bedragen de wereld van de getallen voor die van de abstracte kunst.’

Het dagelijkse leven verandert er al gauw in een wreed absurdistisch toneelstuk. Na een maand al krijgt de jonge Nothomb, aangeworven om haar talenkennis, het verbod om nog Japans te spreken of de indruk te wekken dat ze de taal beheerst. Haar taak is eerst onvatbaar, daarna steeds onnozeler. Eigen initiatief wordt afgestraft, tegenspreken is heiligschennis. Haar chef, die zij eerst als een vriendin beschouwt, ontpopt zich tot een privé-kwelgeest, die Nothomb ten slotte degradeert tot toiletjuffrouw.

Als dit alles uitermate boeiende lectuur oplevert, is dat door de consequent naïeve toon die Nothomb hanteert. Ze klaagt niet, maar verbaast zich. En zelfs wanhoop krijgt een poëtische laklaagje: ‘Ik fantaseerde (...) dat ik ‘me in het panorama stortte’... (...) Ik drukte mijn neus tegen het glas en stelde me voor dat ik uit het raam sprong. De stad lag ontzettend ver beneden me: voor ik te pletter sloeg, kon ik mijn ogen de kost geven.’

Bovendien kan de lezer bij dit huiveringwekkende verslag zijn twijfel niet onderdrukken: is Amélie wel echt een slachtoffer? Af en toe slaat ze een blunder die ook in een westers bedrijf afgestraft zou worden. En de cultuurkloof heeft, logischerwijs, twee kanten. Is zij niet haar eigen ergste vijand? Wie kwelt hier eigenlijk wie? Mensen die elkaar de voet dwars zetten, is niet zo ongewoon. Maar de kwelling die in feite door het slachtoffer zelf wordt veroorzaakt: dat is de perfecte absurditeit.

Japanse romans. De Bezige Bij Antwerpen, 384 p., paperback, € 18,50.

Vadermoord. De Bezige Bij Antwerpen, 164 p., gebonden, € 19,95.

Deze tekst verscheen in Staalkaart.

# 326 Een oudere recensie, over "Groener gras" van Annelies Verbeke

2011-12-06T14:26:00.004+01:00

Annelies Verbeke maakt het haar lezers niet moeilijk. In de inhoudsopgave van Groener gras wordt elke titel gevolgd door een korte “duiding” van het verhaal. ‘Waarin een reis gewonnen wordt’, bijvoorbeeld. Dat is de uitermate cynische samenvatting van een verhaal over een man, een vrouw en hun dochter die een land in oorlog ontvluchten, als verstekelingen in een vrachtwagen. ‘Waarin traag verlies zich plots openbaart’ slaat dan weer op het verhaal Guy, Gilaine en Waldo. Guy en Gilaine staan op het punt van hun pensioen te gaan genieten. ‘Een kinderloos, werkverslaafd leven, levert ook iets op’, met name een villa in Thailand. Het echtpaar heeft leren leven met elkaars tekortkomingen, met de roestrand op het mechaniek van hun huwelijk. De hond Waldo is de smeerolie: ‘Ze streelden elkaar nog vrijwel uitsluitend via hem.’ Maar de vliegreis naar Thailand en een amateuristische verdoving worden Waldo fataal. Genadeloos zet Verbeke het mechaniek stil: ‘Toch kon ze [d.i. Gilaine] nu pas met oogverblindende helderheid onderscheiden hoeveel er tot stilstand was gekomen. Hoeveel langzaam verlies bruusk was onthuld.’

Guy, Gilaine en Waldo is een openlijk droevige vertelling en zo staan er niet veel in dit boek. Annelies Verbeke geeft de voorkeur aan het tragische detail in een overwegend komische setting. In E. voert ze de zelfingenomen Björn op, die verkeerdelijk denkt dat de vrouw van zijn baas een oogje op hem heeft. Verbeke kleedt dit verwaande mannetjesdier helemaal uit, met veel oog voor gênante details en ironische zinnetjes.

De sympathieke tegenhanger van Björn ontmoeten we in Een benijdenswaardig mens, waarin de man die voor de zoveelste keer wordt uitgeroepen tot Manager van Jaar zich begint af te vragen wie hij werkelijk is. Victor heeft aan het begin van het verhaal quasi-goddelijke trekjes. Hij gaat bij het raam staan en kriebelt de zon tevoorschijn: ‘“Kom, kom, kom.” De zon struikelt van achter een wolk vandaan. Toeval?’ Verbeke gunt haar hoofdpersoon deze keer een goede afloop, maar Victor is aan het einde toch niet meer de gedoodverfde winnaar.

En dat is het overkoepelende thema van deze bundel. In de zinnetjes uit de inhoudsopgave is altijd sprake van winnen en verliezen. Maar wat betekenen die woorden? Is winnen in je carrière belangrijker dan winnen in de liefde? Als je in de ogen van “de mensen” een loser bent, ben je dat dan ook echt? In Lola tracht een jonge vrouw de keuzes te maken die de maatschappij en haar omgeving van haar verwachten: ‘Ze probeerde te kiezen tussen een goed huwelijk en een interessante baan, maar vond beide in feite te onbelangrijk om zich er volledig naar te richten.’ Uiteindelijk vindt ze een soulmate in een rund.

Beminnelijke (en andere) freaks te over in deze bundel. Af en toe winnen ze, al was het maar in hun eigen ogen. Maar soms is de druk om te winnen te groot. In het langste verhaal, Liefde, hoop en dwergen, ontmoet een scheidende vrouw een dwergenechtpaar dat de liefde gevonden heeft. Ze besluit een stok in het wiel steken: als je zelf niet wint, kan je immers nog altijd anderen laten verliezen. Idem in De Wezel en zijn prooi, over een culinair criticus zonder smaakzin, die wordt verteerd door zijn eigen besef van mislukking.

Nee, Verbekes personages hebben het niet makkelijk en dat maakt hen gevaarlijk voor hun medemensen: ‘Omdat elkeen voorvoelde zelf al het geluk van de wereld nodig te hebben, wenste niemand het een ander toe.’

Groener gras laat zich lezen als een aanval op het ereschavot: dat drievoudige verhoogje waar wij allemaal zo door geobsedeerd zijn. Het laat zich lezen als een anti-Vacature: een steen door die etalage vol mainframe application engineers, sales executives en account managers. Maar vooral laat het zich lezen als een genot. Verbeke heeft een geweldig gevoel voor (ironische, droge) humor, oog voor het tekenende detail. Haar verhalen eindigen nooit waar je dat verwacht. Haar personages zijn kinderlijk wreed, zoals echte mensen. Hun leefwereld is realistisch en absurd tegelijk, net zoals de echte wereld. Tenminste: zoals de mensen en de wereld eruitzien na lezing van Groener gras.

Laten we hopen dat Annelies Verbeke met deze magnifieke verhalenbundel over winnen en verliezen een hele belangrijke prijs wint.

Annelies Verbeke, Groener gras. De Geus, 224 blz., 10 euro. Deze recensie verscheen in de Standaard der Letteren van 28/9/2007.

# 325 Twee bisnummers

2011-12-05T10:41:00.004+01:00

Dieter Ceustermans en Bart Vercauteren, allebei ‘beloftevol’ gedebuteerd, hebben nieuwe romans klaar. De thema’s zijn groot, de resultaten pover.

Even recapituleren. Dieter Ceustermans debuteerde in 2009 met het verdienstelijke Vluchtmisdrijf. Bart Vercauteren is nieuw in de Vlaamse letteren sinds 2010; Het graf van de voddenraper werd her en der opgepikt als een van de interessantere debuten en prijkte op de longlists van AKO en Libris.

Allebei hebben ze een tweede roman uit, respectievelijk Breaking news (Contact, 206 p., € 19,95) en Een ziel van glas (Houtekiet, 165 p., € 16,50).

Onmiskenbaar behandelen beide boeken onderwerpen die de auteurs nauw aan het hart liggen. Ceustermans, in het dagelijkse leven VRT-nieuwslezer, schrijft over een oorlogscorrespondent die zijn hoofdredacteur er publiekelijk van beschuldigt het publiek dom te houden: nauwelijks zendtijd voor belangrijk nieuws, overvloedig ruimte voor zogenaamd ‘belangwekkend’ nieuws, genre ‘paard loopt tegen auto in Steertegem’. Vercauteren gebruikt dan weer zijn ervaringen in de ambulante geestelijke gezondheidszorg om een boom op te zetten over het uitzichtloze van die “zorg”. Patiënten worden definitief afgeschreven op het moment dat ze binnenkomen. Vercauterens hoofdpersoon, de verzorger Martin De Bruyne, kan daar moeilijk mee leven; het komt tot een kortsluiting tijdens een werkreisje naar Italië, waar hij een patiënte moet gaan ophalen. Het leidt tot een omkering van de verhouding verzorger-patiënt, gezonde-zieke.

De veelbesproken crisis van de media en de toestand van onze geestelijke gezondheidszorg: dit zijn belangrijke thema’s. Helaas slaagt geen van beide auteurs er in om van zijn verhaal een vehikel te maken dat de thema’s op intrigerende, ambivalente manier tot bij de lezer brengt.

Ceustermans en Vercauteren verliezen zich in gepsychologiseer en in flashbacks over de rotjeugd van hun personages. De volwassene is onveranderlijk het hulpeloze eindproduct van zijn of haar jeugd: een mensbeeld dat zelfs voor een assisenjury niet meer werkt. Concreet: een gewelddadige vader in Breaking news, een godsdienstwaanzinnige incestpleger in Een ziel van glas, alsook een marginale moeder die kleine Martin in onderlijfje naar de sportles stuurt. Trauma’s groot en klein, nooit zomaar eentje, want zoals bij de slager mag het altijd gerust ietsje meer zijn. Bij Ceustermans schuilt er nog een addertje onder het gras: zijn flashbacks ondermijnen de rest van de roman. Immers, hoe maffer je hoofdpersoon, hoe minder serieus je zijn handelen neemt. De mediakritiek is al op voorhand ontzenuwd, door van de oorlogscorrespondent een overspannen en getraumatiseerde wacko te maken.

Hét verschil tussen deze twee is hun stijl. Het proza van Ceustermans associeer ik met Vlaamse thrillers. Vercauteren heeft een eigen stem, maar is nog zoekende: aforismen en poëzie raken vermengd met regelrechte kitsch (zoals de gênante titel van de roman al deed vrezen).

Het vergt een te grote inspanning om enthousiasme te veinzen voor deze boeken – de onderwerpen mogen dan belangrijk zijn, de verhaaltjes boeien geen seconde en het gepsychologiseer overtuigt allerminst – maar de toestand is niet hopeloos. Vercauteren mag zijn predikaat ‘veelbelovend’ gerust nog even houden; ik wens hem een aan kitsch allergische redacteur toe. Ceustermans’ talent zit in het vertellen van verhalen; als hij zijn moralisme onder controle houdt, heeft ook hij een goede roman in zich.

In wezen komt het in de Vlaamse literatuur altijd op hetzelfde neer: trager publiceren, beter redigeren.

Deze recensie verscheen in de Standaard der Letteren van 2/12/2011.

# 324 Une bulle de savon indonésienne

2011-12-04T13:18:00.004+01:00

Nous sommes en 1945, le décor est celui des Indes néerlandaises, une colonie qui n’allait devenir indépendante sous le nom d’Indonésie qu’en 1949. C'est le règne de l’anarchie. En 1942 déjà, l’armée néerlandaise a dû se rendre aux Japonais. De nombreux colons néerlandais ont été enfermés dans des camps de concentration, décrits de manière inoubliable dans Rouge décanté, le roman de Jeroen Brouwers.

Ce n’est cependant pas le sort des Néerlandais qui constitue le sujet principal d’Izak. Son héros, un garçon d’âge indéterminé, est un Moluquois. Lorsque le roman s’ouvre, nous le découvrons dans les alentours d’une villa abandonnée. Celle-ci est habitée par Alma, une veuve néerlandaise qui a materné le petit Izak. Elle lui voyait, à ses mains, un avenir de pianiste. Alma a fui l’avancée des Japonais. Juste avant de partir, elle a donné une petite clef à Izak. Celui-ci sait que ce n’est pas la clef de la porte d’entrée, mais à quelle serrure exactement cette clef correspond, il ne le sait pas. Le fait est qu’il se sent responsable de la maison. Lorsque des pillards s’emparent du piano, Izak se met à le chercher sans hésiter un instant.

Izak est une histoire féérique avec comme toile de fond la guerre, l’anarchie et la confusion. Pendant sa quête naïve d’un instrument qu’il ne retrouvera jamais (et qu’il ne pourrait jamais traîner jusqu’à la maison, même s’il le retrouvait), Izak rentre entre autres choses dans la société du Rajah de Siri-Sori, un personnage à la Don Quichotte qui engage Izak comme premier membre de l’armée qu’il constitue pour combattre les Japonais. Le Rajah planifie la première action: le détournement d’un train, alors que sa fille, telle Sancho Pança, l’appelle à la prudence en lui montrant les obstacles pratiques de l’opération.

Izak est aussi une histoire hautement symbolique. Le nom du héros évoque l'Isaac de la Bible, qui est sacrifié par son père sur l’ordre de Yahvé, mais dont l’exécution est déjouée au dernier moment. Ce contexte donne à penser qu’Izak connaîtra probablement une happy-end. Il y a aussi le nom de la mère de substitution d’Izak, Alma, composé des mots néerlandais al (alles - tout) et ma (moeder - mère). C’est une sorte de mère originelle. Les biens qu’elle lègue à Izak, la clef et le piano, le poussent à ne pas renoncer.

Lors de sa publication en 2005, Izak a été considéré comme la suite du roman précédent de Thomése, L’Enfant-ombre, qui fut un succès. Ce livre était un requiem à la mémoire de la fille décédée de Thomése. Comme l’auteur l’a lui-même indiqué dans le texte la quatrième de couverture de l’édition néerlandaise, Izak trouve son origine dans le chapitre principal de L’Enfant-ombre, intitulé Casa nel bosco.

Ce chapitre décrit les parents endeuillés, qui se retirent dans un bois sombre sur les collines. Le bois se transforme en une sorte de paradis terrestre, avant le péché originel: ils se ressourcent dans le monde d’avant la perte, lorsque tout était encore à venir. Ils ont fait l’expérience du retour dans les bois. Détail important, l’étrangeté se refermait sur eux, comme des branches qui se rabattaient et effaçaient le chemin.

Dans Izak, Thomése met à plusieurs reprises l’accent sur l’absence, l’effacement des traces. On se déplace dans un paysage, mais sans laisser de traces derrière soi. Izak a appris que les serviteurs indigènes n’ont pas le droit d’être vus ni d’être entendus de leurs maîtres néerlandais. Il a d’ailleurs, pendant sa quête à travers l’enfer, tout intérêt à n’être remarqué de personne.

Il essaie coûte que coûte de rester secret. Visible mais inaperçu. Il est là, mais frrt! dès qu’il est passé, il n’a jamais été là. Comme la pluie qui s’arrête, comme la musique qui disparaît sitôt venue, elle naît sous les doigts et puis envolée!

Cette approche confère à Izak une ambiance irréelle, pleine de retenue. Ce n’est pas seulement la confrontation agréablement conflictuelle entre le point de vue d’un enfant et la dure réalité de la guerre; ce qui rend Izak si particulier est l’intensité avec laquelle Thomése décrit le devenir du garçon dans le monde. Une réalité faite d’œufs sur lesquels il vaut mieux marcher avec prudence.

Par une circonstance heureuse, L’Enfant-ombre aussi bien qu’Izak sont aujourd’hui disponibles en français. Les deux livres sont très complémentaires, par le style comme par le fond. Dans le premier, les parents perdent leur enfant, dans l’autre l’enfant perd ses parents adoptifs. L’un est un livre apuré au plan stylistique, avec une palette très limitée; Izak montre au contraire les pleines potentialités stylistiques de Thomése. Izak est une sorte de bulle de savon; les couleurs chatoient à la surface, au gré de motifs surprenants; la bulle tournoie dans l’air au rythme d’une mélodie inaudible.

P.F. Thomése, Izak. Actes Sud, 2011, € 19.

Ecrit pour Septentrion. Traduction: V. Doumayrou.

# 323 In de diepere middernacht

2011-12-03T10:55:00.003+01:00

Dichter en romancier Mark Boog tilt persoonlijke ervaringen op tot een nieuwe versie van “Jona in de walvis”.

Eén van de meest geroemde hoofdstukken uit Moby Dick van Herman Melville (1851) is het negende, ‘De preek’. Daarin wordt het bijbelverhaal over de profeet Jona verteld, in een zwierige stijl waar Jahweh himself nog een puntje aan kan zuigen.

Een groep walvisvaarders staat op het punt in te schepen en wordt mentaal “gecoacht” door vader Mapple. De predikant, flamboyant en welbespraakt, vertelt over Jona, een Hebreeër die door God tot profeet werd benoemd. Maar Jona vluchtte weg voor dit onzekere lot, de zee op. God stuurt hem een storm achterna, alsook een walvis, in wiens buik Jona drie dagen vertoeft, voordat God het dier beveelt de profeet uit te spuwen.

Voor de matrozen is de moraal praktisch. Doe wat je meerderen je bevelen. En heb vertrouwen, want ook het gevaarlijke dier waarop je gaat jagen, gehoorzaamt aan God. De lezer krijgt veel meer: hij zit op een geweldige literaire achtbaan. Het is verbazend hoe de vertelling van vader Mapple eindigt met poëtisch vuurwerk én een verontrustende geur van fundamentalisme.

Over de periode die Jona in de walvis doorbrengt, komen we echter weinig te weten. In welk onderdeel van het beest zat hij? Zocht hij vergeefs beschutting tegen bijtende maagsappen of werd hij door de peristaltiek van de darmen naar buiten gekneed? Zodra Jona is ingeslikt, verliest de anekdote eigenlijk al dramatiek. En vandaag de dag weet iedereen die al eens een actiefilm gezien heeft: als je de held wil “beproeven”, dan moet je zijn vrouw en gezin bedreigen. Een beetje scenarist zou tegenwoordig besluiten om Jona’s vrouw te laten inslikken door de walvis. Of beter nog: hen beiden laten inslikken.

Dat is wat er gebeurd in Het lot valt altijd op Jona, een roman die de walvissymboliek een 21ste-eeuwse upgrade geeft. Sandra, de moeder van de zevenjarige Jonas, brengt haar ernstig zieke zoontje naar een kinderziekenhuis. Het bouwwerk doet haar, door zijn ‘organische architectuur’, van bij het begin denken aan het binnenste van een monster. Het gebouw leeft, het is een ecosysteem op zich, met een afdeling verloskunde ‘waar de nieuwe aanwas geproduceerd werd die nodig was om de bezettingsgraad van de rest van het gebouw op peil te houden.’

Naarmate Jonas’ toestand verergert, meent Sandra door het beest te worden verteerd: ‘een gedwongen reis door het bochtige, schijnbaar eindeloze darmkanaal, tot aan de verstgelegen maag, diep en donker, waar het karwei zou worden afgemaakt.’ Jonas vertoont symptomen die zowel fysiek als psychisch zijn. De artsen lopen af en aan met diagnosen, maar de juiste zit er niet bij. Alles wat de verpleging doet, zegt of nalaat, hoe ze het doen en hoe ze gekleed gaan: alles wordt door de bezorgde ouders overdadig geïnterpreteerd. Tussen Sandra en haar man Daan groeit een onvermijdelijke, zinloze irritatie. Daan laat zich door Sandra beladen met de Schuld, die onvermijdelijk aan iets of iemand moet worden toegeschreven.

Het gezinnetje valt (om nog eens Moby Dick te citeren) ‘in de diepere middernacht van de onverzadigbare muil’.

Het lot valt altijd op Jona is losjes gebaseerd op de eigen ervaringen van de Nederlandse dichter en romancier Mark Boog. Het is geen nieuwe titel in het lijstje met requiemromans, en niet alleen omdat Jona niet overlijdt. Boog heeft wat zijn vrouw en hij hebben doorgemaakt, weten om te smeden tot iets groters: niet alleen een roman over (angst voor) verlies, maar de kalme, meeslepende beschrijving van een beproeving. Boog vertelt de gebeurtenissen vanuit Sandra’s standpunt en onderbreekt de vertelling regelmatig voor een verdere verkenning van het walvisthema. Misschien omdat hij ook dichter is, misschien omdat hij zo meer afstand schept tussen de autobiografie en de literatuur.

Zo wordt deze kleine, zeer geslaagde roman een meeslepend onderzoek naar wat de walvis vandaag nog kan zijn. Wat is de “beproeving” in tijden zonder God? Het monster waarin Sandra, Daan en Jona opgesloten zitten, heeft geen ‘duivelse inborst’: ‘het was monsterlijk door zijn formaat, door zijn macht... (...) Geen gedachten, geen bedoelingen: natuur. Toeval, meer niet. (...) Toch het lot?’

Een roman als deze doet een mens niet alleen huiveren en nadenken over lot en voorbestemming. Hij stemt ook een beetje droevig, dat intertekstualiteit tegenwoordig is geklasseerd als een modegril van de postmodernisten. Veel Nederlandse en Vlaamse romans lijken geschreven te zijn in een vacuüm, zonder benul van enige andere tekst, van literatuurgeschiedenis. De grote verhalen zijn echter niet allemaal dood: een schrijver kan er nog steeds nieuwe en boeiende varianten op bedenken.

Mark Boog, Het lot valt altijd op Jona. Cossee, 284 blz., € 19,90. Deze recensie stond in de Standaard der Letteren van 2/12/2011.

# 322 Spelelementen (3/3): Cornelia van Lierop

2011-12-02T10:58:00.003+01:00

De tuin met tien deuren is een boekproject van La maîtresse du pirate, het evenementenbureau voor liefhebbers van sadomasochistische seks.

Er zijn over dat initiatief al meerdere besmuikte krantenartikels verschenen en het blíjft lastig om er geen grapjes over te maken. (‘Zalig, een auteur die niet zal protesteren als de recensent hem er van langs geeft.’) (‘Zo slecht geschreven, je moet masochist zijn om van dit boek te genieten.’) (Sorry.)

Nu wordt er in De tuin met tien deuren inderdaad fors van jetje gegeven – hoofdstuk 1 is niet goed en wel begonnen, of heldin Lily wordt al verkracht door een wolfman – maar het is eerder de esoterie dan de erotiek die de aandacht trekt. Cornelia van Lierop liet zich inspireren door tarotkaarten. Dat is makkelijk na te gaan, door per hoofdstuk even te googelen naar titels als ‘La maison dieu’, ‘Temperance’ of ‘Le jugement’. Meer inspiratie werd geleverd door fantasyliteratuur en – we gaan een kat een kut noemen – kitsch. De overwegend lichtvoetige mish-mash die zo ontstond, draait rond Lily, die door haar minnaar wordt verleid tot een transformatieritueel. Al gauw bevindt ze zich in een alternatieve realiteit vol merkwaardige, onrealistische mens-dieren, Criaturas. Die dwingen haar om haar natuur en haar pijnlijke verleden onder ogen te zien. (Ook Jung gebruikte de tarotkaarten al om mensen zichzelf te leren kennen.) Geleidelijk wordt ook Lily een creatuur: met een staart, hoeven, puntoren en – deze zag u niet komen – een penis.

Van Lierops stijl wordt in het persdossier omschreven als ‘Bouquetreeks gone wrong’. Overdadig, met te veel adjectieven en met woorden als ‘confuus’ en ‘dra’, maar met al die doelbewuste kitsch gaat Van Lierop nooit zo ver over de schreef als Geert De Kockere. De stijl is het probleem niet in De tuin. Moeilijker had ik het met het gebrek aan balans tussen tongue-in-cheek-passages en de ontilbare ernst van andere stukken. Het is helemaal niet onmogelijk om psychologische ontwikkeling te combineren met passages waarin ‘arrogante geweienman’ ‘zijn zaad over mij heen spuit’, maar dan mag die psychologische kant niet pijnlijk zwart-wit zijn.

Ga ik vanaf nu vaker pornografie recenseren? Nou nee, maar we gaan er te makkelijk van uit dat het melancholische gemonkel van Marcel Möring in Louteringsberg automatisch literatuur is, en de avonturen van de venusheuvel niet. Welaan dan, beoordelen we dit boek als elk ander: qua kitsch- en porno-gehalte valt De tuin met tien deuren best te genieten, maar in de ernstiger passages gaat Van Lierop met de billen bloot. (Sorry.)

Cornelia van Lierop, De tuin met tien deuren. Zorro Uitgeverij, 136 bladzijden, € 26,50.

De beknopte besprekingen in de reeks Spelelementen, gewijd aan speels werk uit de Vlaamse marge, verschijnen exclusief op de blog.

Morgen: iets over Moby Dick.

# 321 Spelelementen (2/3): Alexander Wolfram

2011-12-01T02:27:00.003+01:00

Alexander Wolfram (pseudoniem van Daan Cupers) schrijft op zijn website dat zijn debuut ‘een boek voor de jeugd [is], maar het is evenzeer een boek voor volwassenen’. Dat klopt aardig, omdat het dubbele perspectief van het boek zowel een kinderlijke als een volwassen lectuur toestaat.

In Ooit zal alles anders zijn kan Tobe, een kleine jongen, niet weerstaan aan de verleiding om van huis weg te lopen. Op een warme zomernacht, ‘een nacht die zich de zon herinnert terwijl ze op regen wacht’, is het zover. Het toeval leidt hem naar een volwassene die hem verrassend bekend voorkomt. De man lijkt wel wat op Tobes vader, maar dan met minder lawaai en minder geweld. Het tweetal gaat op zoek naar Tobes huis. Als ze voorbij een park komen, staat daar een grote eik. Tobe klimt erin, zijn nieuwe vriend volgt hem. In de kruin van de eik voeren ze een gesprek over dromen, God en veiligheid.

Tot zover de kinderlijke lezing. Het volwassen standpunt is dat van een schrijver die, tot zijn eigen verbazing, op stap is met zijn eigen creatie: het jongetje over wie hij net een verhaal aan het schrijven was. Tobe is zijn jongere zelf, het verhaal over hem een poging om in het reine te komen met onaangename jeugdherinneringen. Tobe en zijn volwassen zelf weten dat er twee manieren zijn om te ontsnappen. Een positieve en een negatieve: vliegen en vallen. Hun gesprek in de eik is alleen maar op het eerste gezicht lichtvoetig en springerig: ze aarzelen tussen hoop en wanhoop, vliegen op de kracht van hun verbeelding of uit de boom vallen.

Ook God past in dat plaatje: een machtige godheid is een vorm van bescherming, datgene wat ze thuis zo pijnlijk missen...

Wolframs poëtische proza is niet helemaal vrij van effectbejag en de obstinate keuze voor uitsluitend korte zinnetjes heeft soms iets geconstipeerds, maar over het algemeen is Ooit zal alles anders zijn een subtiel verhaal over verbeelding en harde werkelijkheid. Wolfram laat zijn novelle kalmpjes meanderen en bestrijkt ondertussen een verrassend groot thematisch terrein. Of de zorgvuldige bladschikking en de beslissing om alle tekst te drukken in nachtblauw, veel toevoegen, weet ik niet. De tekst had ook gewoon in zwart-wit z’n werk gedaan. Het boekje wordt er mooier van – dàt wel.

Alexander Wolfram, Ooit zal alles anders zijn. De Eenhoorn, 152 bladzijden, € 15,50.

De beknopte besprekingen in de reeks Spelelementen, gewijd aan speels werk uit de Vlaamse marge, verschijnen exclusief op de blog. Morgen: Cornelia van Lierop.

# 320 Spelelementen (1/3): Geert De Kockere

2011-11-30T11:28:00.007+01:00

Graag of niet, maar het zijn nog steeds de Nederlandse uitgeverijen die de mainstream van de literatuur bepalen. Wat er aan oorspronkelijke literatuur verschijnt bij Vlaamse uitgevers is vaak amateuristisch – maar af en toe ook verfrissend ànders. Buiten de Nederlandse mainstream bestaat de mogelijkheid tot... ik zal niet zeggen ‘experimenteren’, maar ‘spelen’.

De komende dagen bespreek ik kort enkele speelse titels.

In de proloog van Helena, het romandebuut van jeugdboekenschrijver Geert De Kockere, maakt God een einde aan de wereld. Zonder wereldbrand of zondvloed, gewoon, van het ene moment op het andere. ‘De schepper voelde zich opgelucht. Hij zou voortaan voorzichtiger zijn.’

God gaat meteen aan de slag. Hij schept opnieuw een Adam en Eva, dit keer Victor en Helena geheten. Prehistorie en evolutie slaat Hij over: we gaan fast forward naar de 21ste eeuw. De schepping is een maand oud, maar de mensen zijn geschapen met een geloof in een geschiedenis van duizenden eeuwen.

De eerste bladzijden van Helena doen het beste vermoeden: een lichtvoetig gedachtenexperiment, een fris ideetje. De uitwerking valt tegen. Victor en Helena worden de speelbal van een wel heel lullige God, die zich in detail met hun levens gaat bemoeien om Helena te doen twijfelen aan haar atheïsme. En als God verliefd wordt op Helena’s handen, bedenkt hij een manier om dichter bij haar te komen.

In feite is het al uit met de pret zodra blijkt dat de “herschepping” onze realiteit is. Het was de vorige, de realiteit die God door het toilet spoelde, die afweek van de onze. En dan begint de boel vervaarlijk te knarsen en te knerpen, want als dit de realiteit is, waarom gedragen die personages zich dan zo kinderachtig? Moeten we echt geloven dat een volwassen vrouw hitsig enthousiast wordt van een winkeltje met alleen maar blanco boeken? (Een winkeltje, overigens, dat, à la Hubert Lampo, in het niets oplost...) Ook de manier waarop de personages denken over wetenschap haalt geen niveau.

Ik vermoed dat De Kockere graag een kinderlijke verbazing over onze wonderlijke wereld op de lezer zou overbrengen, maar daarvoor moet je kunnen verleiden. In plaats daarvan begon Helena mij voltijds te ergeren met soap-dialogen en een niet-aflatende woordspelerigheid waarvan zelfs pater Versteylen zou zeggen: ‘Nounou, dit wordt mij te melig’.

‘Uitlusten’ na de seks, een koekje ‘smakelijk, smakkelijk zelfs’ opeten, een persoonlijk standpunt is ‘een wiebelpunt, een wankelpunt’ (typerend: De Kockere gaat dikwijls voor twee of meer beschrijvingen, waar één al volstaan had) en zowel de bomen als het verhaal zijn op weg naar een ‘ontknopping’. Dit soort taalknutselarij... staan daar geen boetes op of zo?

Geert De Kockere, Helena. Houtekiet, 303 bladzijden, € 18,50.

De beknopte besprekingen in de reeks Spelelementen, gewijd aan speels werk uit de Vlaamse marge, verschijnen exclusief op de blog. Morgen: Alexander Wolfram.

# 319 Belgica 9: Bernard Quiriny

2011-11-29T10:32:00.005+01:00

Bernard Quiriny, ten slotte, is de jongste in het rijtje Franstalige Belgen: hij werd geboren in 1978. Vertaalster Hilde Keteleer typeert hem in het nawoord als een liefhebber van het labyrint, de omkering, het misverstand, ‘de waarheid weerkaatsende doolhofwereld’.

Verbeelding heeft die Quirini zeker, zoals al blijkt uit het eerste verhaal, over een onwezenlijk mooie jonge vrouw, die (bij nadere beschouwing, tussen de lakens) overdekt blijkt met een huid van sinaasappelschil. Het pantser laat zich weghalen, strookje na strookje. ‘Ik pelde haar van top tot teen’. De erotiek van het verhaal neemt een lichtjes stuitende wending – om in de laatste regels weer in de plooi te vallen. Een kunststukje.

Quirini lijkt qua erotische verbeelding wel wat op onze Peter Verhelst, maar stilistisch zijn de twee niet verwant. Overigens is de bundel Contes carnivores dikker dan deze Vleesetende verhalen (100 blz., € 9). In het Spaans blijkt wèl de volledige bundel vertaald te zijn. Ik taal er niet naar om daar wéér de conclusie uit te trekken dat Vlaanderen te weinig af weet van de Franstalige landgenoten (omdat ik maar al te goed begrijp waarom we hen de rug hebben toegekeerd), maar het blijft toch frappant.

De voorbije dagen besprak ik dagelijks kort een deel uit de Belgica-reeks. Deze blogposts waren gebaseerd op teksten die ik schreef voor De Standaard en Staalkaart.

Morgen het eerste deel van een nieuw reeksje: Spelelementen.

# 318 Belgica 8: Freddy de Vree

2011-11-28T10:50:00.005+01:00

Na negen delen is het duidelijk wat de reeks Belgica te bieden heeft. Ten eerste is Belgica een gelegenheid om teksten van Franstalige Belgen, overleden of springlevend, te leren kennen, en dat zijn soms echte revelaties. Wat betreft de hedendaagse Vlaamse auteurs, kregen we totnogtoe enkele waardevolle voetnoten bij oeuvres in ontwikkeling. Het essaytje van Erwin Mortier werpt licht op diens stijlkeuze voor Godenslaap, de teksten van Yves Petry en Jan Van Loy zijn nieuwe sleutels voor hun respectieve oeuvres. Belgica heeft zich, na een aarzelende start, ontpopt tot een reeks om zonder aarzeling en op de voet te volgen.

Wat overigens niet wil zeggen dat er niet af en toe een stinker tussen zit. Speaking of which: Marcel Broodthaers, Marcel Broodthaers (92 blz., € 9) is een essay van essayist Freddy de Vree over... tja, Broodthaers, zeker? Het gaat om een herdruk van een tekst uit 1976. Twee vliegen in één klap, zou je zeggen: de schrijver-criticus én de belangrijke schilder.

De reden waarom Broodthaerts hier opduikt, is misschien zijn gebruik van wat Freddy de Vree noemt, ‘het Belgische visuele alfabet’. Het gaat dan om ‘ogen, mosselen, friet, antraciet’. (Ogen?) De Vree heeft zijn eigen tekst gemengd met veel lange interviewfragmenten, zodat criticus en kunstenaar evenwaardig zijn. De biografie wordt opeens onderbroken en er opent zich een gesprek, als een wak in het ijs. Vaak is er een groot verschil tussen de biografie, die voor iedereen leesbaar is, en de interviewfragmenten, die toch enige vertrouwdheid met hedendaagse kunst veronderstellen. Van het plonsbadje naar het diepe en terug.

Voor de lezer van literatuur valt hier weinig te beleven. Voer voor de fans van... tja, van Broodthaers, zeker?

Dagelijks bespreek ik kort een deel uit de Belgica-reeks. Deze blogposts zijn gebaseerd op teksten die ik schreef voor De Standaard en Staalkaart. Morgen de laatste aflevering van deze Belgica-soap: Vleesetende verhalen van Bernard Quiriny.

# 317 Belgica 7: Bart Koubaa

2011-11-27T16:07:00.005+01:00

Bart Koubaa is de auteur van een niet oninteressant debuut (Vuur), een succesboek (De leraar) en verder drie romans die zich ergens tussen ‘hermetisch’ en ‘onleesbaar’ situeren. Ook De sleutel (42 blz., € 8) is verre van conventioneel.

Meneer De Vries is een bejaarde fabrieksdirecteur, die in zijn vrije tijd insecten bestudeert. Zijn leven is bepaald door één jeugdherinnering: de arrestatie en wegvoering van zijn vader. Er wordt niet dadelijk gepreciseerd dat De Vries Joods is, maar de lezer kan de puntjes wel min of meer verbinden: oorlog, Nazi’s, verdrongen herinnering, you know the drill. Misschien koos Koubaa opzettelijk dit platgetreden pad: met minimale aanwijzingen dwing je de lezer meteen een hele dramatiek onder ogen te zien. Daardoor waant die zich op vertrouwd terrein en heeft te laat in de gaten dat dit geen realistisch verhaal is.

Dat meneer De Vries en zijn moeder voor het avondeten ‘soms een pannetje meelwormen [bereiden] met geperste look die hij rijkelijk met peper en zout bestrooide’ – tot daar aan toe. ‘Af en toe frituurde hij een handvol sprinkhanen als voorafje’, ach, dat schijnt lekker te zijn. Maar veel vreemder zijn de intrusies van een alwetende verteller, die zich nu en dan aan de lezer opdringt en die zich op een bepaald moment tegen zijn personage keert. De verteller laat het sleuteltje van Meneer De Vries’ fietsslot verdwijnen. In combinatie met een stervende hond, brengt dit “onze held” in grote moeilijkheden. En waarom heeft meneer De Vries een foto van zichzelf ‘naast een opgehangen nazi’?

De sleutel is een uitermate bevreemdend kortverhaal, waarin je als lezer voortdurend op je qui-vive moet zijn. En wat de titel ook beweert, de auteur reikt geen sleutels aan. Ik heb nogal wat reserves bij Koubaa's boeken, maar dit kortverhaal kan ik alleen maar warm aanbevelen.

Dagelijks bespreek ik kort een deel uit de Belgica-reeks. Deze blogposts zijn gebaseerd op teksten die ik schreef voor De Standaard en Staalkaart. Morgen: Marcel Broodthaers, Marcel Broodthaers van Freddy de Vree.

# 316 Belgica 6: Jan Van Loy

2011-11-26T00:56:00.004+01:00

De hoofdpersoon van Weltschermz voor dummies (42 blz. € 7) krijgt ongevraagd bezoek van zijn broer, die net uit de gevangenis ontslagen is. Broer John sleurt de ik-verteller mee in een alledaags oplichterijtje, met een kapotte koelkast in de hoofdrol. Het staat de verteller allemaal niet heel erg aan, want hij vermoedt dat hij vroeg of laat het gelag zal moeten betalen, als John alweer lang en breed weg is. Maar heimelijk is hij ook jaloers op zijn broers dadendrang. Misdadendrang, maar toch....

Dit boekje heb je in tien minuten uit. Niet alleen is het dun (zoals alle Belgica-deeltjes), Van Loy schrijft razendsnel proza, met veel dialogen. Weltschermz voor dummies is niet meer dan een schets, een ietwat onbehaaglijke anekdote. Niettemin verheldert ze iets over Van Loys oeuvre.

Totnogtoe zag ik in Van Loys werk vooral verhalen over Icari. Hoog vliegen, diep vallen; steile ambitie, peilloze teleurstelling. Maar dat geldt niet voor alle personages. Het lijkt nu alsof Van Loy zijn werelden opdeelt in doeners en rondhangers, de kerels met dadendrang en de doellozen. De rondhangers kregen hun moment de gloire al in zijn met de Debuutprijs bekroonde roman Bankvlees. De doener staat centraal in Van Loys pasverschenen derde roman, Ik, Hollywood: de fictieve biografie van een Hollywood-mogol, een kereltje van anderhalve meter met zeer veel ambitie. Weltschermz voor dummies brengt hen nog een keer samen. Een interessante voetnoot bij Van Loys werk tot op heden.

Dagelijks bespreek ik kort een deel uit de Belgica-reeks. Deze blogposts zijn gebaseerd op teksten die ik schreef voor De Standaard en Staalkaart. Morgen: De sleutel van Bart Koubaa.

# 315 Belgica 5: Paul Willems

2011-11-25T11:46:00.005+01:00

Met Paul Willems (1912-1997) blijven we nog even in Franstalige middens en in die 'kinderlijke ruimte' (zie: Hellens).

In het verhaal Requiem voor het brood evoceert de volwassen verteller hoe hij, gedurende een groot deel van zijn leven, een onaf rouwproces doormaakt, voor een nichtje dat doodviel bij een spelletje ‘wie het verst uit het raam kan leunen’. Melodrama ligt nergens op de loer: daarvoor is Willems’ proza te voorzichtig.

Er hangt een delicate spanning in zijn teksten, die ik als de grootste ontdekking uit de Belgica-reeks tot op heden beschouw. Over stijl valt eindeloos van mening te verschillen, maar de manier waarop Willems het vooroorlogse Oostende beschrijft, vond ík alvast adembenemend.

Als ik ’s morgens de deur uitging, rees de stad op uit de zee, waar de nacht haar in gedompeld had. Ze droop van het water. Langs de gevels van de huizen aan de dijk, met gebeeldhouwde zeemotieven, hingen nog flarden golven. Kariatiden van zout droegen smeedijzeren balkons met algenmotief.

Over Franz Hellens schreef Erwin Mortier dat die, in het spoor van Edgar Allan Poe, ‘de werkelijkheid in wezen opvatte als één grote allusie naar een realiteit die immer voor elke eenduidigheid onbereikbaar zou blijven.’ Een literaire versie van Plato’s grot, zouden we kunnen zeggen. Of om er een mooie term op te kleven: ‘le fantastique réel’. In tegenstelling tot Hellens, schreef Willems niet over een schijnrealiteit, maar over een verhevigde realiteit: geen schijnwereld ‘waarachter een andere realiteit schuilgaat, maar het onbegrensd, wreed en prachtig schouwspel van het moment.’ Het titelverhaal De nevelkathedraal, over een kerk die bestaat uit mist, in vorm geblazen met windmachines, is van een verbluffende schoonheid, een poëtische zen-meditatie over leegte, ‘een soort weldadige leegte, alsof de mens die in ons woont, die ons vragen stelt en een oordeel over ons velt, verdwenen was’.

Misschien is dat dan die verhevigde realiteit: het moment waarop onze tergende, rationele hersenkronkels tot staan worden gebracht.

Paul Willems, De nevelkathedraal. Teksten uit het diepere geheugen. 90 blz. € 9

Dagelijks bespreek ik kort een deel uit de Belgica-reeks. Deze blogposts zijn gebaseerd op teksten die ik schreef voor De Standaard en Staalkaart. Morgen: Weltschmerz voor dummies van Jan Van Loy.

# 314 Belgica 4: Erwin Mortier

2011-11-24T00:43:00.003+01:00

Belgica 4, Een ontspanningskunstenaar. Essay over Franz Hellens (58 blz. € 8), is een essay van Erwin Mortier over de vergeten Franstalig-Belgische schrijver Franz Hellens (1881-1972). Vergeten, waarschijnlijk omdat hij behoorde tot een uitgestorven demografie. Van de Vlamingen die ‘een in het Frans verklankt Vlaanderen’ beschreven herinneren we ons haast alleen nog Maeterlinck, omwille van zijn Nobelprijs.

Mortier geeft ons een beknopte biografie van Hellens, maar hij wil ook diens literaire context beschrijven. Daar ontbreekt hem de ruimte voor, maar hij waagt toch een stap in de duisternis, door te postuleren dat ongeveer alle francofone Vlaamse schrijvers ‘in hun werk die kinderlijke ruimte geëvoceerd’ hebben, de kindertijd als een laboratorium voor de identiteit. Wie de Vlaamse literatuur een beetje kent, denkt bij deze stelling meteen aan Mortiers eigen debuutroman Marcel, maar net zo goed aan Elias of het gevecht met de nachtegalen van Maurice Gilliams. ‘Gilliams is trouwens maar een van de vele schrijvers’, aldus Mortier, ‘wier werk we nooit ten gronde zullen kunnen appreciëren zolang we de nabijheid van een francofone Vlaamse letterkunde uit ons geheugen bannen.’

Hellens’ kortverhaal Tussen de straat en tuin, dat op het essaytje van Mortier volgt, speelt zich af in die ‘kinderlijke ruimte’. Een kleine jongen, Frédéric, krijgt samen met een broer en zus, les van een privé-onderwijzeres, Mademoiselle. In het klasje neemt zijn verbeelding opeens een hoge vlucht en jaagt hem angst aan. Wat Hellens lijkt te beschrijven, is een overgangsperiode: Frédéric ontdekt dat er een grotere wereld bestaat dan zijn vertrouwde kinderwereld, maar het duurt even voordat hij daar ietsje meer zicht op krijgt. Tot die tijd neemt zijn fantasie de teugels. Tussen straat en tuin is een niet onaardige schets, in een stijl die (niet toevallig, natuurlijk) wel wat lijkt op die van Erwin Mortier in Godenslaap.

Dagelijks bespreek ik kort een deel uit de Belgica-reeks. Deze blogposts zijn gebaseerd op teksten die ik schreef voor De Standaard en Staalkaart. Morgen: De nevelkathedraal van Paul Willems.

# 313 Belgica 3: Stefan Hertmans

2011-11-23T12:35:00.003+01:00

Dirk Leyman voorzag elk van deze Belgica-titels van een nawoord; bij Petry en Hertmans is dat bijna langer dan de tekst zelf. En in het geval van Je portret (64 blz., € 8) is het nawoord me zelfs liever dan Hertmans’ tekst. Leyman biedt een ideale inleiding in het oeuvre van Hertmans, met goedgekozen citaten en interviewfragmenten. Je portret is een uitloper van Hertmans’ laatste roman, Het verborgen weefsel. Het is een nogal landerige liefdesgeschiedenis: een brief van een man aan zijn overleden vrouw, over haar dubbelgangster. ‘t Is àl smachten en kwijnen wat het klokje klept, en bij wijze van pataat! op het einde is er ook nog een moord. Zowel kwalitatief als kwantitatief wordt de lezer hier net iets te makkelijk afgescheept: 8 euro is te veel voor een essay van Dirk Leyman, met een amuse bouche van Hertmans.

Je moet Stefan Hertmans eigenlijk horen voorlezen: zijn stem heeft een zangerigheid die perfect past bij dit hoogromantische proza.

Dagelijks bespreek ik kort een deel uit de Belgica-reeks. Deze blogposts zijn gebaseerd op teksten die ik schreef voor De Standaard en Staalkaart. Morgen: Een ontsnappingskunstenaar van Erwin Mortier.

# 312 Belgica 2: Paul van Ostaijen

2011-11-22T11:33:00.004+01:00

Voetnoot publiceert de Belgica-titels in setjes van 3, met telkens één oudere tekst. Dat is mooi, want de grotesken van Paul van Ostaijen waren al niet meer in druk sinds 1996, toen Tom Lanoye een bundel samenstelde voor Ooievaar Pockets. Het titelverhaal daarvan, ‘Het bordeel van Ika Loch’, staat ook in dit boekje, Vijf grotesken (118 blz., € 9). Ika Loch is de autoritaire madam van het slechtste bordeel ter wereld: ze wijst gegarandeerd elke klant een fout meisje toe, omdat ze zich houdt aan een zelfbedacht koppelschema. Uiteindelijk wordt het bordeel een succes, omdat Loch zo stevig vasthoudt aan haar onzinlogica (loch-ika) dat mensen in haar gaan geloven.

Het is even wennen aan Van Ostaijens taal – ambtelijke zinnen met verouderde woorden, een naar het Duits neigende zinsbouw, wegvallende werkwoorden en fonetiese spelling – maar eenmaal die horde genomen, vind je bevreemdend, vaak wrang proza, zoals alleen Pjeeroo Roobjee dat vandaag nog bedrijft. Het ontdekken meer dan waard.

Dagelijks bespreek ik kort een deel uit de Belgica-reeks. Deze blogposts zijn gebaseerd op teksten die ik schreef voor De Standaard en Staalkaart. Morgen: Je portret van Stefan Hertmans.

# 311 Belgica 1: Yves Petry

2011-11-21T18:37:00.008+01:00

Het Nederlandse uitgeverijtje Voetnoot had al twee reeksen van pocketboekjes met korte teksten: Perlouses voor de Franse en Moldaviet voor de Tsjechische literatuur. Ideaal om onbekende pareltjes te ontdekken, of om in kort bestek kennis te maken met de giganten van l’Académie française.

Het verbaast me dat er niet veel meer van dat soort reeksen zijn. Alle taalgebieden kennen ze: reeksen van dunne pockets met teksten van grote namen. "Meepakkertjes", voor in de buurt van de kassa. In Spanje heb je o.m. de geweldige "schriftjes" (cuadernos) van uitgeverij Acantilado, met teksten van Stefan Zweig, Aristoteles, Italo Svevo, Balzac, Eça de Queirós en zoveel meer. In het Nederlandse taalgebied probeert uitgeverij Contact nu de mogelijkheden van dit formaat uit, met Kleine boekjes. 'Kleine boekjes, grote ideeën', dat is de slogan en dankzij die boekjes is de geweldige lezing Dit is water van David Foster Wallace recent in het Nederlands vertaald geraakt.

Maar we hàdden dus al Voetnoot. En sinds 2010, hun derde reeks: Belgica, met teksten van Franstalig-Belgische en Vlaamse schrijvers.

Yves Petry bijt de spits af, met een tekst die (volgens criticus en reeksredacteur Dirk Leyman) ‘een ondubbelzinnig statement’ is. Dat statement luidt: ‘Ja, de literatuur is uiteindelijk zinloos. Maar ze is niet zinlozer dan ademen.’

Ondubbelzinnig, zeker, maar niet om van achterover te vallen.

Niettemin, Mijn leven als foetus (41 blz., € 7), oorspronkelijk een lezing voor het Passa Porta Festival, is een scherpe tekst, waarin Petry de literatuur verdedigt omwille van haar vloeiende karakter: liever de wisselende identiteiten die je ervaart tijdens het lezen, dan die ene identiteit die ons is toebedeeld. De cynicus Petry is ook best grappig. Ja, zegt hij, je wordt slimmer van lezen, maar ‘aan de andere kant, wat heeft het voor zin om intelligenter te zijn dan het leven van je vraagt?’ Ideeën uit de tekst vonden later hun weg naar Petry's roman De maagd Marino, maar Mijn leven als foetus is ook op zich het lezen waard.

Vanaf vandaag bespreek ik dagelijks een deel uit de Belgica-reeks. Deze blogposts zijn gebaseerd op teksten die ik schreef voor De Standaard en Staalkaart. Morgen: Vijf grotesken van Paul van Ostaijen.

# 310 Op de kleintjes letten

2011-11-20T14:27:00.002+01:00

Journalist Filip Rogiers debuteert met een bundel verhalen over mensen die doen alsof ze nog leven.

Nauwelijks lichaam telt vijf korte verhalen, die inhoudelijk en stilistisch naadloos op elkaar aansluiten. Rogiers’ hoofdpersonen hebben het niet makkelijk.

Nemen we de poetsvrouw in het titelverhaal. Jarenlang is ze ‘nauwelijks lichaam’ geweest, maar dan ontsteekt opeens weer het seksuele verlangen in haar. Om haar heen gebeuren rampen; het Lernout & Hauspie-achtige bedrijf waar ze werkt, staat op het punt haar te ontslaan. Zij die jarenlang ‘dingske’ is geweest, krijgt nu haar naam terug: op een zwarte lijst met ‘te externaliseren krachten’.

Het is een droevig verhaal, uiteraard: het leven flakkert weer op, juist op het moment dat de hoop vervlogen is.

In ‘Wekkers’ gebeurt iets gelijkaardigs. Madeleine verwerft het pijnlijke inzicht ‘dat haar hele leven misplaatst was geweest.’ Ze ‘voelde hoe ze in haar innerste begon te versplinteren, als de ruit van een wagen enige tijd na het steenslag.’ De liefde komt langs, in de vorm van een lieve Italiaan met een koffer vol wekkers, maar alleen de wekkers blijven bij Madeleine. Zij tikken onverbiddelijk door.

‘Let op de kleintjes!’ woordspeelt één van de personages. Die kleintjes, dat zijn de personages van Filip Rogiers. In ‘Kristal’ heet zo iemand ‘un homme à tout faire’. Vaak staan ze in een zwakke maatschappelijke positie. In ‘Nauwelijks lichaam’ vraagt een politicus respect voor

wie het niet in zich heeft om veel te durven maar desondanks broodnodig is om het hele productieapparaat te schragen waarop gedurfde ideeën geboren kunnen worden.

De verwoording op zich is al weinig respectvol en deze ‘kleintjes’ hoeven dan ook niet te rekenen op een goede behandeling. In ‘Aire de la Sentinelle’ maken we kennis met een vrouw van vijftig, die in een snelwegrestaurant opdient. Acht maanden eerder was ze nog bankiersvrouw, maar toen was er dat frauduleuze faillissement. Haar man nam de wijk. Hun kinderen rijden nog rond in de dure auto’s die hij voor hen kocht, met virtueel geld uit ‘innovatieve producten’. En zij moet bijklussen om te leven.

Behalve droefenis en verbittering, zit er ook nogal wat woede in dit boek: er is over deze mensen heen gelopen.

Rogiers schrijft in contrasten. Typisch Vlaamse, vettige dialogen, van poëzie hoogzwangere alinea’s, en dan opeens een meer pointillistische aanpak: verbrokkelde indrukken, korte zinnen, losse woorden. Het verhaalverloop is beperkt: meestal mag de lezer de wereld van de personages betreden, vlak voordat het drama zich voltrekt. Tegen dat we zicht hebben op de pijn, scheurt de wond open en geven de personages zich over aan een uitbarsting van geweld, die niets zuiverends heeft. Opbeurende lectuur is dit bepaald niet, en doordat de bundel zo’n grote coherentie vertoont, krijg je na een tijdje genoeg van de processie aan slachtoffers. Niettemin vormen deze vaardig geschreven verhalen lang geen slecht begin voor een schrijverschap.

Filip Rogiers, Nauwelijks lichaam. De Bezige Bij Antwerpen, 149 blz., € 19,95

# 309 Knuffelbare correspondentie

2011-11-18T13:13:00.003+01:00

Schrijfster Diane Broeckhoven en Knack-columnist Jean-Paul Mulders bedrijven de nostalgie, in hun brievenboek Hoed u voor namaak.

Zelfs de tijd houdt zich niet meer aan de regels. Er was een tijd (zullen we maar denken) dat de laatste jaren van een eeuw baadden in decadentie en einde-der-tijden-sfeer. Fin de siècle, heette dat, want in het Frans klinkt het dramatischer. De jaren '90 van de vorige eeuw waren echter de jaren van een nieuwe start, met een wereld die de Koude Oorlog had uitgezweet en een informatierevolutie beleefde. En de jaren '00 van de nieuwe eeuw lijken wel één uitgesponnen apocalyps, waarin ons uitgebreid de rekening van de vorige wordt gepresenteerd. Bewonder dat panorama: systeemcrisissen zover het oog reikt. Geen wonder dat de voorbije tien jaar wel eens het decennium van de nostalgie worden genoemd. Je zou voor minder terugverlangen naar een eenvoudiger tijd!

En als je Hoed u voor namaak leest, kan je argumenteren dat nostalgie als levenshouding zo gek nog niet is. Hoed u voor namaak bevat de brieven en e-mails (en één telegram) die vorig jaar werden uitgewisseld tussen Diane Broeckhoven en Jean-Paul Mulders. Allemaal geschreven “met voorbedachten rade”, met het oog op publicatie. Over inhoudelijke beweegredenen vernemen we niets, al zegt Mulders ergens het een verademing te vinden eens spontaan, los uit de pols te mogen schrijven.

Waar de dame van 65 en de heer van 43 elkaar (volgens mij) vinden, is in een neiging tot nostalgie. Diane herinnert zich hoe haar vader zijn aansteker liet bij vullen in het ‘Allumeurkensgasthuis’ in de Antwerpse Kammenstraat. Als haar buurvrouw konijn bereidt, staat ze ‘nostalgisch te snuffelen onder haar keukenraam’. Jean-Paul scheert zich met ‘zo’n barbiersmes van onze vadr’en, dat ik eerst op de lederen riem heb gewet’ en zoekt naar een koffiemolen, ‘niet elektrisch’.

Aangezien beide auteurs hun brood verdienen met taal, onderzoeken ze ook welke uitdrukkingen terugvoeren naar een ander tijdvak. ‘Uitsluitend voor particulieren’. ‘Made in Hongkong’. ‘Hoed u voor namaak’. Geen neutrale taal (als zo’n beest al zou bestaan): woorden en uitdrukkingen die zich hebben volgezogen met emotie en herinnering.

Ligt bij al dat nostalgische fetisjisme het snobisme niet op de loer? Ja, het staart je zelfs recht in het gezicht – bijvoorbeeld als Mulders ziet hoe de kerkhoven zich, in de aanloop naar Allerheiligen, vullen met chrysanten, en hij zich afvraagt of hij dit mooi mag vinden, dan wel ‘gedrag van de kudde’. Ik kreeg ook acute jeuk van de pocherige passage waarin hij schrijvers van dystopiën opsomt: ‘Orwell, Huxley of Zamjatin’, ‘die laatste aanzienlijk minder bekend’.

Broeckhoven en Mulders correspondeerden tussen 24 oktober 2010 en 21 februari 2011 (met afrondende brieven in maart en juli). Misschien lag het aan het seizoen, maar er wordt verwoed gezocht naar warmte en gezelligheid: Mulders vinden we meestal terug op plekken als Le Pain Quotidien of in een taverne, met een pannenkoek voor z’n neus. In het begijnhof waar Broeckhoven woont worden stille vriendschappen onderhouden, en komen de kleinkinderen op bezoek. Men zou dit kneuterig kunnen noemen, maar ik denk dat het inderdaad iets zegt over ons tijdvak: de nostalgie is een soort vaccin dat we onszelf toedienen, om niet te vallen voor de verleidingen van het pessimisme. Ontwapenende lectuur, voorwaar.

Diane Broeckhoven en Jean-Paul Mulders, Hoed u voor namaak. Confidenties en ontboezemingen. Uitgeverij Vrijdag, 192 blz., € 19,90.

# 308 Kranke troost

2011-11-12T15:28:00.007+01:00

Met Logboek van een onbarmhartig jaar van Connie Palmen verschijnt morgen alweer een rouwroman. Enkele notities over het hedendaagse requiem.

‘Elke tijd krijgt de literatuur die hij verdient’, schreven Thomas Blondeau en Hassan Bahara laatst, in de inleiding van Agents-provocateurs: 20 onder 35, de verhalenbundel die zij samenstelden. ‘Dat betekent een oververtegenwoordiging van proza dat appelleert aan een vergrijzende bevolking. Dat betekent een stroom aan verstilde boeken die op een uitgekauwde manier uitgekauwde thema’s behandelen.’

Het is een interessante bewering, die de auteurs helaas niet beargumenteren met concrete voorbeelden – waarschijnlijk omdat ze geen collega’s durfden te beledigen. Niettemin doet die alinea ook nadenken over de requiems, die de laatste jaren met regelmaat geschreven worden. Contrapunt van Anna Enquist, Sprakeloos van Tom Lanoye, Gestameld liedboek van Erwin Mortier, Tonio van A.F.Th. Van der Heijden, nu Logboek van een onbarmhartig jaar... Dat maakt vijf requiems sinds 2008. Het is verleidelijk om deze bescheiden hausse tot sign of the times te bombarderen. Vergrijzing, nietwaar?

Laten we niettemin opletten: het bezingen van de overledenen is nu ook weer niet zó nieuw. Hoe lang is het al niet geleden dat Kristien Hemmerechts haar aan wiegendood overleden zoontjes vereeuwigde in het gitzwarte verhaal ‘Sprookje’ (1992)? Diezelfde Hemmerechts schreef ook een requiem voor Herman de Coninck, Taal zonder mij, in hetzelfde jaar waarin Connie Palmen Ischa Meier eerde in I.M. (1998). Toentertijd werd er schamper gedaan over die ‘weduwenboeken’. P.F. Thomése verwierf een publiek met Schaduwkind (2003) over zijn doodgeboren dochtertje. Jeroen Brouwers nam afscheid van een zoon in Datumloze dagen (2007), maar dat boek werd nooit gepromoot als een requiem, het was “gewoon” een roman. De omslag kwam er met Tom Lanoye’s Sprakeloos (2009). Sindsdien is het requiem een ingeburgerde term.

Na-bestaan

Terwijl het niet eens de juiste is. Volgens de handboeken is het requiem geen literair genre, maar een eredienst van de Katholieke Kerk, voorafgaand aan een begrafenis. De term kan ook verwijzen naar de muziek die speciaal voor de uitvaartritus is geschreven.

‘Elegie’ is wel een literaire term, maar die duidt dan weer op poëzie: een gedicht waarin naar aanleiding van de dood van een geliefde of bij een andere droevige gebeurtenis gemijmerd wordt over de tragische aspecten van het leven In theorie kan een treurdicht over eender wat gaan, zolang het maar verloren is. Uw echtgenote, uw jeugd, uw ontzielde dorp (‘ik weet nog hoe het was, de boerenkinderen in de klas’) tot en met het geld in uw portefeuille na een avondje uit. Joost van den Vondel schreef de Nederlandse oer-elegie, ‘Uitvaart van mijn dochtertje’. ‘Maar wat gebeurt? Terwijl het zich vermaakt, / zo wordt het hart geraakt / (dat speelziek hart) door enen scherpen flits, / te dood'lijk en te bits. / De Dood kwam op de lippen / en 't zieltje zelf ging glippen.’ Iedereen rouwt om het dode meisje, maar wat baat het, het is maar ‘kranke troost’.

Vroeger zocht de dichter troost in een eeuwigheidsgedachte: zoals de overledene in het hiernamaals voor eeuwig blijft na-bestaan, zo wordt hij/zij op het papier vastgelegd. De elegie bestendigt in taal wat de natuur niet kon laten duren. Maar dit is geen tijd van makkelijke zekerheden. Toen W.H. Auden in het gedicht ‘In memory of W.B. Yeats’ afscheid nam van zijn collega Yeats, vervlocht hij daarin het zinnetje: ‘poetry makes nothing happen’. In de loop van de twintigste eeuw werd de komedie afgelast: ook dichters geloofden niet meer dat hun werk de overledene kon bewaren. De elegie kan de vergetelheid niet bestrijden, omdat het ook “maar” literatuur is. Zo ontstaat iets wat academici de ‘anti-elegie’ noemen, waarin ruimte is voor scepsis ten opzichte van religieuze troost én ten opzichte van het gedicht zelf: is het wel oké om de dode te recupereren voor de kunst? De anti-elegie staat ook emoties toe die voordien minder aanvaard werden: agressie, afkeer of juist onverschilligheid ten opzichte van de dode. (Ik zuig dit trouwens niet uit mijn duim. Wie wil weten welke invloed de twintigste eeuw had op het genre van het treurdicht, verwijs ik naar The Oxford handbook of the elegy, waarin onder meer een essay over ‘the contemporary anti-elegy’ is opgenomen.)

Vanuit die theorie is Sprakeloos eerder een anti-elegie: de overheersende emotie is woede, om het onwaardige levenseinde van Lanoye’s moeder, maar ook om onverwerkte aanvaringen tussen moeder en zoon. De andere recente boeken volgen eerder de klassieke elegie: Mortier, bijvoorbeeld, flirt met bitterheid, Van der Heijden verwoordt zijn ontreddering.

Wat opvalt, is dat veel van de recente requiems handelen over personen die stierven zonder afscheid. De moeder van Tom Lanoye verloor haar spraak en haar greep op de realiteit: het is onmogelijk om waardig afscheid te nemen van de wartaal uitkramende vrouw die opeens het bekende lichaam bewoont. De moeder van Erwin Mortier is dement; als de situatie duidelijk wordt, is haar geest eigenlijk al vertrokken. Tonio Van der Heijden en Anna Enquists dochter Margit stierven in verkeersongelukken. Herman De Coninck overleed aan een hartaanval, in het buitenland: zijn weduwe was niet in de buurt. Grootste gemene deler: een dood zonder officieel afscheid. Het requiem is een manier om dit ‘valse slot’ (tegenhanger van een valse start) alsnog te creëren.

Papieren rouwbanden

Ook in de Angelsaksische wereld wordt er trouwens gerequiemd. De dichteres Meghan O’Rourke nam afscheid van haar moeder in The long goodbye: a memoir of grief. Volgens The Observer-recensente Rachel Cooke vult het requiem voor schrijvers een leemte: we hebben te weinig andere rouwrituelen in onze samenleving. Rouwbanden, rouwkleding, een wake: het is allemaal uit de mode geraakt. Als de patiënt thuis overlijdt, wordt hij niet door de nabestaande gewassen, maar door professionals opgehaald. Maar op z’n minst enkele van die voorbeelden (de rouwbanden- en kleding) kan je ook beschouwen als manieren om de buitenwereld met de neus op de feiten te drukken: kijk dan, ik rouw, erken het dan. Schutter dan, als je niet anders kan, maar dwing de rouwende niet om zich te gedragen alsof er niets aan de hand is. Het literaire requiem is een equivalent van de rouwband: hier, híer doet het pijn.

De ontvangst van de requiems zegt ons dus iets over welke ruimte we iemand willen gunnen voor zijn publieke vertoon van rouw. En als je de recensies leest, zie je een duidelijke tweedeling: rouwen om kinderen is toegestaan, om ouders veel minder. Het is speuren met een vergrootglas naar kritiek op, bijvoorbeeld, Tonio, een boek waarop nochtans wel wat aan te merken valt. Geen criticus viel blijkbaar over de oeverloosheid, de overdaad aan onbenullige details over de wijn die men dronk en de fietsen waarop men reed. Je kan honderden bladzijden uit deze turf wegsnijden, de argeloze lezer zou het nooit merken. Op de lange aanloop die Sprakeloos neemt, is juist wel veel kritiek geweest. En in De Groene Amsterdammer werd Gestameld liedboek verticaal geklasseerd met de term ‘eigenpijperij’ – een belediging die op veel van Mortiers werk van toepassing is, maar nu net níet op het uitgepuurde Liedboek. Het requiem is alleen kritiekvrij als het over kinderen gaat.

Eigen taal

De Italiaanse schrijver Antonio Tabucchi schreef zijn novelle Requiem: een hallucinatie (1992) niet in zijn moedertaal, maar in het Portugees. Het is dan ook, naast een requiem, een hommage aan Portugal en Fernando Pessoa. Maar er is nog een andere reden voor de taalkeuze, verklaart Tabucchi in zijn voorwoord: ‘Strikt genomen moet een requiem in het Latijn geschreven worden, of dat is toch wat de traditie voorschrijft, maar nu wil het toeval dat mijn Latijn niet je dat is. Ik begreep, in elk geval, dat ik geen requiem kon schrijven in mijn eigen taal.’

In welke taal schrijven onze nabestaanden het requiem? Weinigen volgen het voorbeeld van Tabucchi en zochten hun heil in een taal (of stijl) die diametraal afwijkt van hun vorige werk. We zien integendeel vaak intensificaties van iemands stijl. Lanoye’s stijl is barokker dan ooit in Sprakeloos. Mortier, net als Gerard eerder een auteur van schitterende zinnen in plaats van romans geweest, laat de pogingen om de zinnen aan elkaar te smeden tot één geheel, helemaal vallen en presenteert in Gestameld liedboek een collectie losse fragmenten.

Bij A.F. Th. Van der Heijden ligt het anders. Deze schrijver, altijd in de weer om de dagelijkse banaliteit om te smeden tot symboliek, tracht die gewoonte dit keer te bezweren. Als hij de avond beschrijft waarop zijn vrouw en hij beslissen om een kind te krijgen, vermeldt hij ook het openknippen van een pak wijn: ‘Op de bladen van de schaar bolden rode druppels. “En nou geen gevatte opmerkingen over het doorknippen van de navelstreng en zo, want vanaf nu is alles symboliek.’ Verderop in de roman probeert hij ‘opzichtig als symbool vermomde’ voortekenen te negeren. Van der Heijden gaat dus in tegen zijn eigen taal en probeert juist de feiten zo naakt, zo rauw mogelijk te presenteren. Symboliek laadt de werkelijkheid immers met betekenis en waarom zou je jezelf zo’n ‘kranke troost’ verstrekken?

Mooi om te zien, toch, hoe die requiemromans tegelijk een maatschappelijke functie vervullen én een veelzeggende titel in het oeuvre van een schrijver worden.

Dit artikel verscheen in de Standaard der Letteren van 10 november.

# 307 Twee signalementen

2011-10-30T22:00:00.003+01:00

Een schrijver heeft oude vrienden uitgenodigd voor een etentje in de immense Italiaanse villa die hij bewoont (dankzij het fortuin van zijn Italiaanse vriendin). Het is een verjaardagsfeestje: de schrijver overschrijdt de magische grens van dertig. En hij twijfelt nog steeds tussen zijn vriendin en een voormalige minnares: ‘Het lijkt alsof ik een vrouw heb voor wanneer ik mijn ogen open heb, en een andere vanaf het moment dat ik ze sluit.’ Ook twee andere mannen aan tafel hebben hun liefdesleven nog niet op orde. De vrouwen kunnen daar mee leven, zolang het maar niet in de openbaarheid komt. Dat gebeurt natuurlijk wèl.

Onder vrienden (De Bezige Bij, 126 p., € 14,90) is de derde roman van de Vlaamse schrijver Paul Baeten Gronda, sinds kort omgedoopt tot PB Gronda. In de opbouw kopieert Gronda Herman Kochs Het diner: elk hoofdstuk is genoemd naar één gang van een maaltijd.

Gronda’s personages hebben allemaal geld genoeg, maar het spreekt voor zich dat er onder hun levens een leegte gaapt. Niet toevallig bestudeert Simon zwarte gaten. Niet toevallig leidt Andreas een bedrijf dat autosnelwegen aanlegt, wat ergens wordt omschreven als het vullen van putten. Zoals wel vaker bij Gronda moeten het snobisme en cynisme van de personages de aandacht afleiden van hun zucht naar romantiek. Hun pose is zowel grappig als aandoenlijk. Onder vrienden is letterlijk en figuurlijk te mager om een indruk na te laten, maar in vergelijking met Gronda’s eerdere werk is dit geen onverdienstelijke roman.

Voelen Gronda’s personages zich altijd hoog verheven boven het plebs, dan lijden de antihelden van Nol de Jong doorgaans aan een minderwaardigheidscomplex. Philip Asjkenazi, de zonderling die de hoofdrol kreeg in De rampzalige lengte van Philip Asjkenazi (Meulenhoff, 224 p., € 18,95), is dan ook nog eens aan de kleine kant: één meter drieënzestig. De familie Asjkenazi is ooit, ten tijde van tsaar Nicolaas I, in ongenade gevallen, en verblijft sindsdien in de lagere maatschappelijke regionen. De eenzelvige Philip weet zich echter op te werken tot Ambtenaar Derde Klasse bij de dienst-Jeugdbelang. En net als zijn “carrière” lijkt vast te lopen, krijgt zijn ambitie een vonk, die een bosbrand ontketent. Philip slaat aan het netwerken en groeit uit tot een soort goeroe, belast met ‘de wederopbouw van verloren karakters’ – op onorthodoxe wijze.

Al sinds zijn debuut Joods labyrint (2000) schrijft de Nederlandse psycholoog Nol de Jong bevreemdende fabels, geworteld in de Joodse geschiedenis. In die eerste roman moest iemand verschijnen voor de ‘Rechtscommissie voor Ideologische Misdrijven’, omdat hij, een atheïstische Jood, misschien de Joodse identiteit in gevaar brengt. Bijzonder debuut was dat. Deze vijfde roman baadt in een onwezenlijke sfeer, met heel gewone en heel bizarre personages. De rampzalige lengte... houdt niet op te intrigeren, met zijn kruising tussen psychologische roman en burleske. Een boek voor liefhebbers van zwarte humor ook. De Jong, over de ontluikende liefde tussen Philip en zijn toekomstige vrouw: ‘In de luttele uren waarin ze voor hun doen intensief de meest uiteenlopende gevoelens uitwisselden, bloeiden ze op als een bos verwelkt onkruid na een scheut water.’

Een iets kortere versie verscheen in de Standaard der Letteren van 28 oktober.

# 306 Zhe points from zhe Belgian jury...

2011-10-30T21:40:00.005+01:00

Volgende maandag reikt de Amsterdamsche Kiosk Onderneming haar jaarlijkse literatuurprijs uit, bekend als “de Ako”. Op vraag van de Standaard der Letteren legde de Madame Soleil in mij de kaarten voor de genomineerden, momenteel nagelbijtend van Zutendaal tot New York. (Uitzondering op de regel was Kus me, straf me van Marja Pruis; de winstkansen van dàt boek werden gewogen door Eva Berghmans.)

Bittere bloemen – Jeroen Brouwers

Brouwers’ tiende roman draait rond Julius Hammer, een ‘vermoste knotwilg’ van 91 jaar oud, die nog maar pas ontslagen is uit het ziekenhuis, waar hij een tijdlang in coma lag. Hammer heeft een blik geworpen in de ‘overdoodse oorden’ en de visioenen van de coma spoken nog door zijn hoofd. Zijn bazige dochter stuurt Hammer op reis, een cruise: ‘frisse lucht, gezonde zeebries, interessante steden, niets dan leuke mensen aan boord.’ Het wordt een hellevaart.

Op zich beschouwd is Bittere bloemen een subliem boek. Brouwers’ taal blijft hoogstpersoonlijk en onovertroffen in de huidige Nederlandstalige literatuur. Maar op een shortlist wordt een boek niet “op zich beschouwd”: het gaat net om de vergelijking met andere werken. Dan valt op dat, bijvoorbeeld, Bonita Avenue wint bij herlezing, terwijl voor Bittere bloemen één leesbeurt volstaat. Hammers hellevaart is een nachtmerrieachtige trip, een literaire flirt met de dood, maar het is Brouwers’ ervaring die de motor aan de gang houdt.

Wat er ontbreekt? De heftige gevoelswereld, misschien. Brouwers is op z’n best in het beschrijven van haat-liefdeverhoudingen: met vrouwen in het algemeen (Zonsopgangen boven zee, 1977), met zijn moeder (Bezonken rood, 1981) of met een zoon (Datumloze dagen, 2007). In Bittere bloemen is de haat afwezig en blijft slechts de liefde, de kansloze, bittere liefde. Binnen Brouwers’ oeuvre is dat een interessante nieuwe vingerzetting, maar de Ako gaat naar één boek, niet naar een heel oeuvre.

Wie zich wil laten verleiden door taal, bekroont Bittere bloemen in een oogwenk. Opgelet, niettemin: in Nederland is Bittere bloemen aanzienlijk minder enthousiast onthaald dan in België.

Bonita Avenue – Peter Buwalda

Siem Sigerius, rector magnificus van een universiteit in Enschede, staat op een receptie handjes te schudden, als hij opeens zijn dochter Joni herkent. Niets bijzonders, ware het niet dat hij haar herkent als het naaktmodel van zijn favoriete pornosite.

Bonita Avenue is een ruime geschiedenis over talent en mislukking, over de macht van het menselijk lichaam (waaraan zowel Siem als zijn dochter hun succes te denken hebben) en over een familie die uit elkaar wordt gescheurd door de tijd waarin ze leeft. Buwalda vertelt het verhaal vanuit drie perspectieven: Siem, Joni en Joni’s ex-vriend Aaron. In de coulissen houdt zich nog een vierde hoofdpersoon op: Siems criminele zoon, vrucht van een eerder, weggemoffeld huwelijk. Als die zoon ten slotte uit de coulissen komt, leidt dat tot een onvergetelijke finale.

De cover van de laatste herdruk zegt u meteen wat wij er van vonden: ‘Een staande ovatie (De Standaard)’. Bij een eerste lezing vielen we als een blok voor de zorgvuldige spanningsopbouw en de zelfverzekerde, potente stijl. Bij herlezing blijft Bonita Avenue een meeslepende turf, die thematisch intrigeert. Buwalda heeft het over de tegenstelling lichaam en geest, tussen het dierlijke en het hogere in de mens – waarbij het geestelijke in de drie hoofdpersonen het telkens moet afleggen tegen instinctievere zaken. Maar hij heeft het ook, immer onnadrukkelijk en ambivalent, over de klassenmaatschappij. Een geweldig boek.

In een poll op Boekblad.nl bleek dat een ruime meerderheid van de Nederlandse boekenvakkers hun geld heeft gezet op Buwalda. Bonita Avenue surft op het momentum: het boek is zachtjes vertrokken en heeft, op basis van lovende recensies, allerlei nominaties en veel mond-aan-mondreclame, de ene herdruk op de andere beleefd. Een jaar na verschijnen ligt Bonita Avenue nog steeds op stapeltjes in de Ako-winkels. Als Buwalda nu nog de officiële lauweren op de kruin gedrukt krijgt, is een monsterverkoop verzekerd – iets wat geen enkele andere titel op de shortlist kan garanderen. Oh, even terzijde: Buwalda verdíent die lauweren.

Huid en haar – Arnon Grunberg

Roland Oberstein, universitair docent economie, gespecialiseerd in de geschiedenis van de bubble, is vader, gelukkig gescheiden en ‘woonachtig in Fairfax, Amerika’. Zijn vriendin Violet, ontwerpster van handtassen, bekent Roland dat ze hem ontrouw is geweest, en is verrast door zijn laconieke reactie. Op een conferentie in Frankfurt over de Holocaust, waar Roland spreekt over de economische gevolgen van genocide, ontmoet hij Lea, een kenner van Nazi Rudolf Höss (zie foto).

Grunbergs personages worden meestal geregeerd door een merkwaardige hersenkronkel, een tot levensmotto versteend ideetje, dat onvermijdelijk het onderspit zal delven tegen de complexiteit van het leven. In Huid en haar is dat Rolands overtuiging dat de wetten van de economie ook van toepassing zijn op menselijke relaties. Die hyperrationele benadering zal iemand het leven kosten. Een roman met veel en snelle dialogen, en de typische Grunberghumor.

Huid en haar is, afgemeten naar Grunbergs eerdere werk, onopmerkelijk, op papier gezet met een routine die naar verveling geurt. Voornaamste bezwaar: als een scherpzinnig intellectueel als Arnon Grunberg, in tijden van wereldwijde economische crisis, een boek schrijft met een econoom in de hoofdrol, verwacht je meer dan de stuurloze soap die we hier voor de kiezen kregen.

Ondanks voorgaande bedenkingen, is Huid en haar overwegend positief onthaald. Toch lijkt het onwaarschijnlijk dat Grunberg wint. Om het woord “momentum” nog eens te gebruiken: Grunberg heeft het niet. De periode waarin hij op elk shortlist incontournable was, ligt achter ons, deels door het routineuze van zijn recente werk, deels door “Grunbergmoeheid”. Als de literatuur zich gedraagt zoals de mode (en soms doet ze dat), dan is het momenteel nog te vroeg voor een Grunberg-revival.

De Nederlandse maagd – Marente de Moor

De achttienjarige Janna is een aanstormend schermtalent. Haar vader stuurt haar naar Herr Egon Von Bötticher, een schermmeester met wie hij ooit bevriend was. (Waarom nu niet meer? Mysterie!) Janna belandt op een halfverwilderd landgoed, in een villa als een horrorfilmdecor. Buiten woedt de wereld – het is 1936 en hoewel haar onbehouwen gastheer zijn wonden van de vorige oorlog nog likt, is de volgende al in de maak – maar binnen woedt iets heftigers: Janna’s ontluikende erotische verbeelding. Haar gastheer is niet de prins die zij van hem maakt, maar dat verhindert toenadering allerminst: ‘Verbeelding is hardnekkiger dan werkelijkheid’. Het eigen lichaam is slechts één van de geheimen die Janna zal ontdekken.

Een historische roman naar beproefd recept. Het schermen is zowel decor als voornaamste metafoor. De Moor kauwt het allemaal netjes voor: schermen is ‘de wetenschap van het niet geraakt worden’. Een maagd en aanrakingen... Realiteit en verbeelding... Hebt u ‘m?

De Moor doet ontzettend haar best om poëtisch te schrijven, met veel synesthesieën en passages waarin, bijvoorbeeld, donkere haarwortels in iemands nek groeien ‘als boomwortels uit een oever’. Die inspanningen werpen vaak vruchten af, maar over het algemeen is haar proza houterig. Daardoor is de lectuur minder meeslepend dan je zou verwachten, met een verhaal vol romantiek, mysterie en duels.

Op de Ako-shortlist staan, is voor deze niet oninteressante roman al een hele prestatie. De Moors winstkansen lijken beperkt, maar de Ako-jury heeft een veel conservatievere smaak dan de Libris of voorheen de Gouden Uil. Deze éducation sentimentale, met oorlogsdreiging als politiek-correct decor, zou nog wel eens kunnen verrassen.

De weldoener – P.F. Thomése

Het toeval brengt de gefrustreerde componist Sierk Wolffensberger in contact met Alicia, roepnaam Beertje. Alicia is volop bezig met een zelfmoordpoging. Sierk brengt haar naar de eerste hulp. Tegen de tijd dat het tienermeisje weer op haar benen kan staan, is onze componist al voor haar gevallen. Bovendien heeft ze een afscheidsbrief gestuurd naar haar ouders. Voor de wereld is ze dus dood. Beertje bestaat alleen nog voor Sierk. Samen zullen ze een stralend nieuwe toekomst opbouwen. Toch?

De weldoener is meer van hetzelfde. De laatste jaren wisselt Thomése in elk boek van taalpallet: nu eens erg plat en nadrukkelijk vettig (J. Kessels: the novel, 2009) dan weer gezwollen en nadrukkelijk filosofisch (De weldoener, 2010). De ene keer rock (zoals in Vladivostok!), daarna een smartlap, vervolgens klassiek. Maar als je de verpakking verwijdert, zie je telkens dezelfde thema’s: een besef van ondefinieerbaar gemis, heimwee naar een geïdealiseerde of zelfs verzonnen jeugd en de aantrekkingskracht van lekkere jonge meisjes. Het oeuvre van P.F. Thomése in één neologisme? Melangeilie.

Recensenten die zich te snel laten inpakken door gezwollen taal, hebben De weldoener veel lof toegezwaaid. De Ako-jury is deels dezelfde die enkele jaren geleden Erwin Mortiers Godenslaap beloonde, dus gezwollen taal ligt in dit gezelschap goed in de markt. Alleen moet Thomése, precies op het stilistische vlak, Jeroen Brouwers voor laten gaan.

# 305 Mulisch en de Alfa-kunst

2011-10-28T15:09:00.005+02:00

Het heden bestaat niet. Dat is de overtuiging van essayist Melchior Post. Hij staat op het punt daarover in debat te gaan met een collega (die meent dat het heden precies zeven seconden lang bestaat, voor het overgaat in de toekomst), maar dan loopt er iets mis.

Met deze nogal absurde situatie opent De tijd zelf, het laatste romanproject dat Harry Mulisch voor ogen stond. Hij had nog de tijd om twee verhaallijnen op het getouw te zetten, maar daarna stokte het werk. Om aan te sluiten bij de culturele actualiteit: De tijd zelf bevindt in hetzelfde doodlopende straatje als Kuifje en de Alfa-kunst, het onafgewerkte album. Je herkent meteen de toon van de meester, maar tegelijk voel je dat het einde nooit gehaald zou worden: de auteur was maar een beetje aan het freewheelen. In zijn essay Grondslagen van de mythologie van het schrijverschap schreef Mulisch, over de stap tussen idee en schrijven:

Het is te vergelijken met de landing van een vliegtuig in de zon. Men ziet de schaduw van het toestel waarin men zit over de landerijen glijden en geleidelijk naderen en groeien – tot zij vlakbij is en even groot als het vliegtuig tegen het vliegtuig bonkt: - dat moment van de landing is het exacte tijdstip voor het begin. Geduld, geduld. Sommige dingen moeten twintig of dertig jaar of nog langer wachten eer zij zich met hun schaduw verenigen en de landing een feit is.

De tijd zelf had zijn schaduw nog niet gevonden.

Wat ligt hier dan precies op tafel? Mulisch’ tekst telt 23 pagina’s. Daarop volgen toelichtingen van Mulisch-kenners Marita Mathijsen en Arnold Heumakers. Als we bladzijde 93 bereikt hebben, zijn ook zij uitgepraat. De rest van het boek wordt gevuld met foto’s van handschriften en met Mulisch’ dagboeken uit de periode 1998-2003. Helaas is het dagboek niet volledig: de bezorgers presenteren ons alleen de fragmenten die betrekking hebben op het werk aan De tijd zelf. Bladvulling, want alle significante passages zijn al besproken in de essays.

Top of flop? Wel, ook al zijn het maar 23 paginaatjes: De tijd zelf zélf stelt niet teleur. Meteen is daar Mulisch’ stem, inclusief de hele gedachtenwereld die daar bij hoort. De essays zijn eveneens boeiend, maar de tweede helft van deze publicatie is totaal overbodig. Kortom, je gaat met honger van tafel. Een gullere portie had ik allerminst afgeslagen, want als De tijd zelf één ding duidelijk maakt, dan wel dat we vorig jaar inderdaad een groot schrijver verloren hebben.

Harry Mulisch, De tijd zelf. Een drieluik. De Bezige Bij, 160 blz., € 17,90

In de Standaard der Letteren van vandaag staat, behalve deze korte bespreking, ook mijn interview met Suzanne Holtzer, hoofdredacteur Nederlandse Literatuur bij De Bezige Bij en redactrice van Harry Mulisch.

# 304 Het eerste slachtoffer van de oorlog

2011-10-25T17:24:00.003+02:00

In de langverwachte, nieuwe roman van Stefan Brijs is de Eerste Wereldoorlog het decor voor mijmeringen over waarheid en leugen.

Het eerste slachtoffer van de oorlog is de waarheid: een bekend citaat, dat wordt toegeschreven aan de Amerikaanse politicus Hiram Warren Johnson. Hij deed de uitspraak waarschijnlijk in 1917, doelend op de Eerste Wereldoorlog. In Post voor mevrouw Bromley, een roman die zich afspeelt tijdens die Groote Oorlog, beschrijft Stefan Brijs alle grijswaarden tussen waarheid en leugen: leugentjes om bestwil, verdraaiingen, propaganda, het verzwijgen van feiten, enzovoort.

Brijs situeert de eerste helft van zijn roman, ‘Het thuisfront’, in de Londense wijk Hoxton. Hoofdpersoon John staat op het punt te gaan studeren als de oorlog uitbreekt. Er heerst een feestelijke sfeer: men zal Fritz eens gauw een lesje leren! Ook schrijvers als H.G. Wells zijn vóór de oorlog, ‘omdat die aan het einde langdurige vrede zou brengen’. Maar de literatuurstudent John vreest dat de dichter Keats dichter bij de waarheid zat, toen hij schreef: ‘Ik zie niets dan doornen voor de toekomst.’

Johns ‘zoogbroer’ Martin (d.w.z. de zoon van de vrouw die ook John gezoogd heeft, na het overlijden van diens moeder) wil dadelijk bij het leger gaan. Hij verwijt John een lafaard te zijn, als die weigert hem te vergezellen. Dat verwijt zal John nog vaker horen, want naarmate de oorlog langer aansleept, verhoogt de maatschappelijke druk op elke beschikbare man om dienst te nemen. Londen is in de greep van patriottisme, aangewakkerd door propaganda die de verliezen zorgvuldig uit beeld houdt.

Brijs heeft zijn tijd genomen voor de opvolger van De engelenmaker (2005), zodat die niet in het zog van zijn bestseller verzoop. Post voor mevrouw Bromley is een totaal ander boek, een veel klassiekere roman. Ik miste het subtiele gothic novel-vernisje van Brijs’ doorbraakroman. Ook naar een equivalent voor de sublieme, bewust over the top finale van De engelenmaker zal je vergeefs zoeken. Post voor mevrouw Bromley lezen deed me terugdenken aan de boeken van Thea Beckman die ik als tiener las. Beckman bood hetzelfde type literatuur: een ruime vertelling die je meesleept in een zorgvuldig gedocumenteerde fictie en je als het ware verbiedt om de lectuur te onderbreken. Brijs laat alles beginnen met een identiteitswissel: een vrij onschuldig feit, dat pas honderden pagina’s later zijn volle dramatische effect verwerft. Daarnaast leef je vijfhonderd bladzijden lang mee met één personage, wiens gedachtewereld en overtuigingen verschuiven door wat hij meemaakt.

In de eerste helft is John er bijvoorbeeld van overtuigd dat de bevolking in de greep is van een lemmingsyndroom: redeloos en in draf op weg naar de afgrond. Maar veel van zijn zekerheden gaan aan het wankelen in de tweede helft van de roman. Die is getiteld ‘Het westfront’, want dat is waar onze antiheld (na allerlei verwikkelingen die ik niet zal verklappen) toch terecht komt: Noord-Frankrijk, West-Vlaanderen. Hier wordt hij bediende van luitenant Ashwell, een zachtaardig man die aan de Somme tegen ‘de Hunnen’ gevochten heeft, maar die een last op zijn schouders torst. John mag de luitenant onder meer helpen bij het censureren van de soldatenbrieven. Al gauw ontdekt John dat hij in staat is om informatie achter te houden: de dood van sommige soldaten niet doorgeven aan hun nabestaanden, om de klap uit te stellen. Net als de propagandamachine begint hij informatie te manipuleren. Hij verandert in een poppenspeler, met aan elke hand een lijk. De vraag die dit tweede deel domineert, is niet of John het front zal overleven, maar ook wanneer hij mevrouw Bromley, zijn surrogaatmoeder, de waarheid over het lot van zijn ‘zoogbroer’ zal melden. En wélke waarheid.

Brijs gaat de gruwel van de Groote Oorlog niet uit de weg, maar hij overdrijft er evenmin mee. Er zijn enkele sterke scènes in de loopgraven, maar veel verrassender is wat John en Ashwell aantreffen in een bos, tijdens een uitstapje om de kleine maagdenpalm te vinden. De auteur is duidelijk meer geïnteresseerd in de manier waarop de personages met de gruwel omgaan: de luitenant met de gaten in het geheugen, de geniepige overlevingskunstenaar Archie Rathband, de geboren ambtenaar Simkins, enzovoort. Enkele personages klampen zich vast aan een verzameling om de realiteit te bezweren: Johns vader verzamelt boeken, een vriend van hem verzamelt vogelprenten en luitenant Ashwell sleept een herbarium mee naar het front. Die verzamelingen hebben alleen emotionele waarde: voor de hele wereld, behalve voor de verzamelaars, is het slechts ‘rotzooi’ of ‘onkruid’.

Brijs’ nieuwe roman snijdt minder grote thema’s aan dan zijn voorganger. Wèl laat dit boek zich lezen als een kritiek op het machodenken. (Nou ja, “denken”...) De mannen in dit boek ontlenen hun identiteit aan de mate waarin ze kunnen vechten. ‘Wees een man en vecht!’ schreeuwt een poster ergens. Zelfs de vaderlijke sergeant Ashwell weigert op een bepaald moment de kans om het front te verlaten: dat zou zijn trots niet overleven. Mannen moeten dúrven en jutten elkaar daartoe op. Ze moeten de harde waarheid onder ogen durven zien. Johns manipulatie van de post is daar een stil protest tegen: hij stelt de confrontatie met de waarheid zo lang mogelijk uit. Morele vragen om op te kauwen. Wat is laf? Wat is moedig? Wat bent u?

Stefan Brijs, Post voor mevrouw Bromley.

Uitgeverij Atlas, 512 bladzijden, € 19,95 of € 24,95 (gebonden).

# 303 Vanuit moslimperspectief

2011-10-16T15:41:00.002+02:00

Rachida Lamrabet snijdt in haar tweede roman een belangrijk thema aan, maar rijdt zich vast in miserabilisme.

De man die niet begraven wilde worden begint in een funerarium, na sluitingstijd. Een Marokkaanse man, Moncif, heeft zich laten insluiten. Verborgen onder een bureau wacht hij tot de nachtwaker vertrekt, zodat hij... Zodat hij wat? We weten het (nog) niet.

Onder dat bureau laat Moncif zijn gedachten waaien. Recent is een einde gekomen aan zijn huwelijk, dat hoopvol begon. Moncif en Nora bedreven de liefde en de sociale mobiliteit: ze vertrokken uit de wijken waar alleen allochtonen wonen en maakten carrière. Maar na verloop van tijd greep Nora terug naar tradities en godsdienst. Moncif wordt verstikt door haar verlangen om het allemaal goed te doen, alles volgens de ongeschreven regels van de traditie. Moncif, de zelfverklaarde ‘doorsneemens’ kan haar strakke keuzes niet volgen.

Dit alles komen we te weten in de eerste honderd bladzijden: één ononderbroken jammerklacht over dat kapotte huwelijk. Geen detail van Moncifs huwelijkscrisis blijft ons bespaard. Je voelt je als ’s mans therapeut, maar dan zonder de mogelijkheid om het eindeloze gejeremieer met een vraag of een opmerking in een andere richting te sturen. Het helpt ook niet dat Lamrabets stijl alleen maar saaier geworden lijkt: zorgvuldig, hyperclean, geur- en kleurloos proza, een opstel van het slimste meisje van de klas.

De thema’s die Lamrabet aanpakt in die eerste helft, zijn bekend terrein voor haar. De valkuilen van de sociale mobiliteit kwamen ook aan bod in haar interessante debuut Vrouwland. En in de verhalenbundel Een kind van God, meer bepaald in het verhaal ‘Van de liefde en de haat’, passeerde al een exemplaar van de doorsneemens: ‘Ik wilde gewoon niemand bruuskeren, ik wilde ergens in het midden balanceren.’ De conclusie was toen verontrustend: ‘onverschilligheid en onpartijdigheid [zijn] geen optie (...) in deze wereld.’

Dit zijn verre van irrelevante thema’s. Niet alleen de allochtone gemeenschap, maar onze hele samenleving worstelt met traditie en identiteit, een discussie tussen hardliners en relativisten. Lamrabet, een Marokkaanse Antwerpse, schrijft vanuit een gemeenschap waarin die discussie openlijker woedt. De zaken worden op de spits gedreven in de tweede helft van De man die niet begraven wilde worden. We komen te weten dat Moncifs broer, Hamid, overleden is. Hamid was getrouwd met een Vlaamse en dat leidde in het verleden al tot interculturele spanningen, maar nu ontspoort de trein. Moncifs ouders willen het lijk van Hamid doodleuk naar Marokko opsturen, tegen de wens van diens weduwe in. Moncif tracht te onderhandelen, maar krijgt te horen dat de weduwe haar man gecremeerd wil zien. Dat is, vanuit moslimperspectief, onaanvaardbaar. De man die altijd geschipperd heeft tussen traditie en moderniteit, gaat nu een Daad stellen: het lichaam van zijn broer ontvreemden.

De cultuurclashes in Moncifs leven zijn vaak snoeihard. Bij momenten is De man die niet begraven wilde worden een echte eye-opener, maar alles bij elkaar is dit boek mij te veel. Het is dat collega Daniëlle Serdijn met haar neprecensie de uitdrukking ‘bomvolle roman’ bezoedeld heeft, anders zou ik Rachida Lamrabets nieuwe ‘bomvol’ noemen. Met Moncifs analyse van zijn huwelijk had ik al meer dan mijn portie ellende te verorberen gekregen. Maar natuurlijk moeten we nog de standaard-schrijnende scènes met de kinderen krijgen, de boertige reactie van een onbuigzame pater familias en de perikelen rond Hamids overlijden. Oh, en met Moncifs zus hebben hun ouders het ook al moeilijk. Het resultaat is een rare kruising tussen een mierzoet melodrama en een bikkelharde, sociaal-kritische roman.

Het verhaal, intussen, loopt af met een dubbele sisser. Moncif slaagt er in het lijk van zijn broer te ontvreemden en ergens te begraven. Ik had graag geweten wat zijn ouders en Hamids vrouw daar van vonden, maar dat is, na tweehonderd bladzijden intense introspectie, opeens niet belangrijk meer. In plaats daarvan zuigt Lamrabet nog gauw-gauw een jeugdliefde uit haar duim, die ze Moncif op de laatste pagina ook weer afneemt. En zo eindigt de roman waar hij begon: in de aller-, allerdiepste treurnis denkbaar.

Rachida Lamrabet, De man die niet begraven wilde worden.

De Bezige Bij Antwerpen, 230 blz., € 19,95.

# 302 Waarover schrijft de jongste generatie literatoren?

2011-10-15T11:32:00.006+02:00

OP ZOEK NAAR EEN NOODREM

Toevallig verschijnen tegelijk twee bundels met kortverhalen van jonge Vlaamse en Nederlandse schrijvers. Een prachtige gelegenheid om de tijdsgeest op z’n staart te trappen.

Eerst een introductierondje. Agent-provocateurs: 20 onder 35 bevat kortverhalen van Vlaamse en Nederlandse auteurs, jonger dan 35, geselecteerd door schrijvers Hassan Bahara en Thomas Blondeau. 20 onder 40: Nieuwe verhalen van de beste jonge schrijvers legt de leeftijdsgrens vijf jaar hoger en beperkt zich tot Vlaamse schrijvers. De selectie werd hier gemaakt door uitgever Harold Polis en redacteur Eva Berghmans.

We gaan deze bundels niet tegen elkaar afwegen. Ze zijn allebei verplichte lectuur voor internettrollen die op elk nieuwsbericht over literatuur reageren met: ‘wie denkt Kristien Hemmelinks wel dat ze is?’ en ‘die Hugo Claus bakt er toch echt niks van’. Heren, blijf een beetje bij de tijd, alstublieft. Het is tijd om vers zuur uit te kramen, bijvoorbeeld: ‘Annelies Verbeke is verschrikkelijk overroepen’ en ‘die Ivo Victoria, mensen toch, arm Vlaanderen!’

Deze samenloop van publicaties staat ons toe om op zoek te gaan naar het Grote Verhaal. Waarover schrijft deze nieuwe generatie?

Tja, waarover schrijven mensen, in landen als België of Nederland, waar het goed gaat? Dit zijn geen oorlogsgebieden, geen eilanden die onder de zeespiegel dreigen te verdwijnen (hoewel... Nederland?), bloedige dictaturen of radicaal groeiende economieën. Alles gaat hier zijn gangetje. Een aanduiding daarvan is dat, zowel in deze verhalen als in romans van de laatste jaren, de media een voorname rol spelen – meestal de rol van hysterische relschopper. Die verschuiving van de focus, van wàt er gebeurt naar hoe erover bericht wordt, is veelzeggend: we hebben de luxe ons druk te maken over uiterlijkheden.

Er hangt in verschillende van deze verhalen teleurstelling in de lucht. Teleurstelling over wat het maar geworden is, het leven. De personages worstelen met een teveel aan zekerheid, een tekort aan dromen. Men zoekt de noodrem. De liefde zou de status quo misschien kunnen doorbreken, maar meestal deinzen de personages terug voor de gevolgen die een nieuwe liefde zou kunnen hebben. Ze durven wat ze hebben, niet in de waagschaal te leggen voor iets nieuws. Zo gaat het bijvoorbeeld in ‘Wezels’ van Y.M. Dangre. De getrouwde man staat op het punt te kiezen voor zijn minnares, maar vlucht op het laatste nippertje terug naar huis. De titel van het verhaal spreekt voor zich. De verteller in ‘Niemand zal u redden’ van PB Gronda verzint een vriend die van de ene ongelukkige liefde in de andere sukkelt, waarschijnlijk om zich overeind te houden in zijn eigen, wel degelijk stabiele relatie. Het gevoel “is dit het nu?” kan ook verplaatst worden naar oudere personages. In ‘Ooit’ van Annelies Beck krijgt een vrouw op leeftijd, die heeft geleerd dat je niet moet zeuren over dingen die je niet kan veranderen, plotseling een kans op liefde. Ze laat de gelegenheid voorbijgaan.

De stilstand van het burgerbestaan en de onmacht van de liefde om daarmee komaf te maken: we vinden dat tweetal ook in symbolischer varianten vorm terug. In ‘Thuiscoach’ van Ruth Lasters, over een verlamde man in een rolstoel, die per ongeluk zijn grote liefde vermoordt. Of in ‘Dag Karel’ van Maartje Wortel, over een kerngezonde man die in bed gaat liggen, ervan overtuigd dat hij niet meer zal opstaan; ook hier kan een liefhebbende echtgenote geen soelaas bieden.

Maar het mooiste voorbeeld is het verhaal van Robbert Welagen. De verteller zegt, over een vriendin: ‘Ze heeft de benijdenswaardige karaktereigenschap genoegen te nemen met het middelmatige leven dat men na de jeugd gedwongen is te leiden.’ Hijzelf kan zich niet verzoenen met ‘mijn kleinburgerlijkheid’ en stapt vrijwillig uit het leven. De titel van het verhaal, ‘Het avontuur’, verwijst naar de prachtige film L’Avventura van Antonioni, maar is ook sarcastisch bedoeld: avontuur is in deze levens ver te zoeken.

En als de liefde de impasse niet kan doorbreken, als de noodrem niet werkt, dan grijp je naar een paardenmiddel. Tegenover de gezapigheid van de beschreven levens, staat de verleiding van het fanatisme. De ontspoorde militair van David Nolens, de moslimextremist van Joost Vandecasteele, de bejaardenverzorger in het verhaal van Maarten Inghels, die uit overtuiging een heel rusthuis over de kling jaagt. Geweld, de noodrem die werkt. Varianten: de Apocalyps bij Jeroen van Rooij, of de echtgenote in het verhaal van Ivo Victoria, die alles doet om het begrip dat haar man voor haar opbrengt, de nek om te draaien. Ziedaar de thema’s van een generatie, gevat in twee bundels tegelijk: de beklemming van het burgerbestaan, het echec van de liefde en de verleiding van het fanatisme.

Zult u deze thema’s echt in élk van deze veertig verhalen aantreffen? Nee, er zijn uitzonderingen. Ten eerste: schrijvers met een andere achtergrond, zoals Chika Unigwe, schrijven over heel andere zaken. Ten tweede: deze generatie telt flink wat schrijvers voor wie verbeelding minder belangrijker is dan beschouwing. Ook zij houden zich ver van de beschreven thema’s. Ik denk dan aan het eerder essayistische proza van Christophe Van Gerrewey en Arjen van Veelen, of aan het tegen de journalistiek aanleunende werk van Joost de Vries, Stijn Tormans of Thomas Blommaert.

Ten derde en ten slotte: de grote talenten. Iemand zei ooit dat je geen Hugo Claus moet lezen als je iets wil leren over pakweg de jaren ’60: dan zijn romannetjes als De coladrinkers van Jos Vandeloo veel leerzamer. Je kan die uitspraak omkeren: de échte talenten onttrekken zich aan de grote massa van schrijvers die samen “de tijdsgeest” beschrijven. De tijdsgeest is nergens te bekennen in ‘Moordgrieten’ van Saskia de Coster, een schrijfster die altijd verrast, of in het geweldige ‘Rigor mortis’ van Annelies Verbeke. Zonder enige twijfel is Verbeke het grootste talent van haar generatie. Maar maakt u vooral ook kennis met haar collega’s. Een gelegenheid als deze, met twee lezenswaardige anthologieën tegelijk, krijg je zelden.

Hassan Bahara & Thomas Blondeau (red.), 20 onder 35. Prometheus, 192 bladzijden, € 18,95.

Eva Berghmans & Harold Polis (red.), 20 onder 40. De Bezige Bij Antwerpen, 316 bladzijden, € 22,50

# 301 Archiefstukken, over Bart van Lierde

2011-10-11T17:33:00.005+02:00

In mijn recensie van Ik, Hollywood vergeleek ik auteur Jan Van Loy laatst met Bart van Lierde. Over hem schreef ik in het verleden twee recensies. Om mijn vergelijking te plaatsen, hieronder (licht ingekorte versies van) die recensies.

Violist van de duivel, Van Lierdes debuut, was een nogal haastig geschreven historische roman. In het Habsburgse Rijk aan het begin van de negentiende eeuw, weet János Szapinsky, geniaal violist van lage komaf, zich op te werken, met de adellijke Carolyne Romanovski als zijn beschermvrouwe. Zij initieert hem in de sadomasochistische liefde. Het is een woelige geschiedenis: een ratjetoe van persoonlijke afrekeningen, liefde en huwelijken, haat en ontrouw, doorsneden met oorlog, maatschappelijke onrust en veel seks.

Van Lierde gaf met Violist van de duivel zijn visitekaart af: een vlotte, opmerkelijke stijl, veel vertelplezier, een plot die vaak kort door de bocht gaat, waardoor interessante ideeën of plotwendingen vaak te snel overboord gaan. Uiteindelijk zag de lezer alleen nog maar koetsjes en rijtuigen, met János aan boord, van hot naar her door Europa hotsen. Een verhaal met veel beweging, maar toch weinig meeslepend.

Nu is er Luister niet naar Robert Blake, Van Lierdes tweede, met evenveel verbeteringen als gelijkenissen. Beginnen we met die laatste. János Szapinsky was al geen bijzonder fraai persoon. Robert Blake, geniaal hypnotherapeut in het ziekenhuis van Port Huron, op de grens van de VS en Canada, is helemaal een bedenkelijk individu: manipulator, macho, moordenaar en negerhater.

Taal en stijl zijn nog steeds louter functioneel, zonder franje. Het is duidelijk dat de auteur geen moment streeft naar een “literaire” stijl: het enige criterium lijkt te zijn dat de tekst je voort moet stuwen. En ja, Van Lierde is alweer zodanig enthousiast aan het vertellen, dat hij rücksichtlos bochten afsnijdt, soms zonder respect voor de psychologie van zijn personages. Het enige wat de verhaaltrein kan stoppen, is nog maar eens een seksscène – sjonge, wat schrijft Bart van Lierde graag seksscènes!

Gelukkig zijn de verbeteringen legio. De rommeligheid is verdwenen. Zowat elke plotbocht is doordacht en noodzakelijk. Luister niet naar Robert Blake is zelfs een meeslepende roman. Al van bij het begin is het duidelijk dat Blake zijn hand overspeelt. Je studentes hypnotiseren en met ze naar bed gaan – het valt toe te dekken. Een openlijke oorlog voeren met collega’s in het ziekenhuis waar je vader aan het hoofd staat – dat is een gok. Je vrouw, die je net betrapt heeft met je secretaresse, een hypnotische suggestie influisteren, zodat ze zich te pletter rijdt – kijk, dàt is een stap te ver. En dat blijkt nog maar het begin te zijn. Blake bestrijdt de gevolgen van zijn daden met een voluntarisme dat Guy Verhofstadt jaloers zou maken, en dat je (ondanks zijn karakter en misdaden) toch voor hem inneemt.

Bovendien laat Van Lierde niet zo gauw in zijn kaarten kijken. Er is ook nog iets aan de hand met een moord, vijf jaar geleden gepleegd in het ziekenhuis waar Robert toen nog niet werkte. In datzelfde ziekenhuis ligt zijn moeder op sterven; zij dreigt één van Roberts geheimen aan zijn vader-werkgever te onthullen. En Robert krijgt twee nieuwe cliënten, die de roman van een horroraspect zullen voorzien. Anna White heeft seksuele remmingen en haar man Thomas… wel, die heeft ook een probleem. Tot zijn stomme verbazing ontdekt Robert dat Thomas White probeert in een spin te veranderen. En dat zijn echtgenote Anna misschien wel een spin ís. Een zwarte weduwe, met name. Een nachtmerrie over spinnen, helemaal in het begin van het boek, krijgt opeens een heel andere betekenis.

Van Lierde vermengt thriller- en horrorelementen, en serveert een finale die niet zou misstaan in een actiefilm. Tegelijk boomt hij door op de thema’s die al opvielen in Violist van de duivel: ambitie, talent en (de daaruit voortvloeiende) macht. János Szapinsky en Robert Blake zijn amorele genieën. János beseft dat die begaafdheid geen makkelijk geschenk is. Wie iets beter kan of weet dan de massa, is verplicht die massa te bespelen. Houdt zij van het genie, dan haalt ze hem naar beneden, uit verlangen bij hem te zijn. Laat zij hem in zijn waardigheid, dan blijft hij hoog boven de massa uitsteken en bereikt haar niet. Dat is verspilling van talent én pijnlijk voor de eigendunk. János zag in dat hij zijn vioolspel moet voorzien van een portie competitie of drama; hij brengt zijn werk op het niveau van de massa.

De verhouding tussen genie en massa verklaart ook de grote hoeveelheid sadomasochistische seksscènes. De masochist laat zich verleiden om in de val te lopen, zoals het mannetje van de zwarte weduwe zich gewillig laat opvreten na de paring. Tegelijk is sm een rollenspel, een verdraaiing van de werkelijkheid. Dat is precies wat Robert als hypnotiseur doet: hij beïnvloedt de werkelijkheidservaring van zijn cliënten met talige verzinsels. Helaas, de manipulaties van Robert dienen alleen hemzelf. Hij zou de behandeling van geestesziekten lichtjaren de toekomst in kunnen schieten, maar hij weet dat zelf zo goed, dat hij zich boven de menselijke wetten verheven acht. Het manipuleren van de geest om die te genezen, trekt hij door in het manipuleren van mensen, uit louter egoïstische overwegingen. En dat loopt zwaar uit de hand. Hij raakt verstrikt in een zelfgeweven web van manipulaties.

De ik-verteller in Mokerslag blikt terug op een week in 1989 die zijn leven veranderde. Het verhaal begint op de dag waarop het idee bij de twaalfjarige Yoeri postvat dat het gezin beter af zou zijn zonder vader. Het eindigt een week later, als de jongen gearresteerd wordt wegens moord – zij het niet de moord op zijn vader.

Nu heeft Yoeri niet helemaal ongelijk: zonder zijn vader zou de wereld inderdaad een mooiere plek zijn. De man rost zijn vrouw af, misbruikt zijn dochter, is verzuurd en gaat, in de loop van de roman, voor het Vlaams Blok werken. Toch heeft Van Lierde, zoals gewoonlijk, nog een paar verrassingen voor de lezer in petto. Zo laat hij Yoeri al in de eerste helft van de roman proberen om zijn vader te vermoorden. Dat veroorzaakt een opmerkelijke verandering in ’s mans karakter. Bij de lezer neemt de nieuwsgierigheid naar het vervolg alleen maar toe. Wie gaat er dan wèl het slachtoffer worden van de kleine moordenaar? Onder de grote hoeveelheid nevenpersonages die zich aandienen, bevinden zich heel wat potentiële slachtoffers. Ook het aantal mogelijke moordwapens neemt toe: is er eerst alleen maar een mokerhamer, later komen ook slaappillen en een harpoenpistool in beeld.

Als Bart Van Lierde op dreef is, wordt de lezer meegezogen door een turbulent verhaal, dat de aandacht afleidt van de onopmerkelijke, bij vlagen stuntelige stijl. De auteur wil klaarblijkelijk voorkomen dat de lezer te makkelijk de schuld voor Yoeri’s moord op één van de personages afschuift. Daarom verzint hij allerlei zijsprongen, die de potentiële verklaringen ondergraven. Yoeri’s vader bijvoorbeeld, met zijn losse handjes en zijn platvloerse nationalisme, kan je bezwaarlijk een positieve invloed noemen. Maar hetzelfde geldt voor de Steinerschool waar Yoeri van zijn moeder heen moet. Er heerst daar chaos, het personeel en de leerlingen voeren machtsstrijden, de geur van geitenwollensokkenethiek is niet te harden. Er is geen enkel personage in dit boek dat je eenduidig kan benoemen als een positieve of negatieve invloed op Yoeri. Verwarrend, en dat is vast de bedoeling. Maar op een bepaald punt wordt het van het goede te veel.

Mokerslag is dikwijls huiveringwekkend. Van Lierde schuwt noch expliciet geweld, noch zwarte humor. Nadat Yoeri zijn zus in elkaar geslagen heeft, vertelt ze thuis aan tafel dat ze breuken geleerd heeft op school. En als Yoeri en zijn zus na de moord troost zoeken bij elkaar, haalt de vader hen uit elkaar, omdat hij, de kinderverkrachter, denkt dat ze incest bedrijven. Hoewel Van Lierde duidelijk hard heeft gewerkt aan de suspense – voortdurend lezen we dat handeling zus of zo een tragische vergissing zal blijken – is dit niet zijn sterkste boek. Het interessante basisidee wordt wat te veel uitgemolken. Niet elke verhaalkronkel en niet elk personage is even noodzakelijk. Misschien was dit beter een beknopte novelle dan een hele roman geworden. Mokerslag had in elk geval een eindredacteur kunnen gebruiken, om het teveel aan gebabbel en interpretaties weg te snijden.

Mokerslag, een uitgave van Nieuw Amsterdam in 2006, is nog verkrijgbaar via printing on demand. Luister niet naar Robert Blake, in 2005 uitgegeven door L.J. Veen, is niet meer in de handel. Deze teksten verschenen oorspronkelijk, in een duister verleden, in de Standaard der Letteren.

# 300 Met de kracht van een droom

2011-10-09T00:42:00.004+02:00

Ivo Victoria slaat in zijn tweede roman een heel andere toon aan dan in zijn debuut. Gelukkig zijn we machteloos is ijzingwekkend goed.

Het is zomer, het land is in de ban van (zoals dat heet:) onrustwekkende verdwijningen, telkens van jonge meisjes. Daar komt nog bij dat sommigen een vreemde ruis horen. Er zou een verband zijn. Tegen deze achtergrond vindt een familiefeest plaats, in het huis van Hilde en Dirk. Bij hen is de onrust meer dan gewekt: het huis heeft bewakingscamera’s en alarmbellen, wolfsijzers en schietgeweren. Hun geadopteerde tienerdochter zit erin opgesloten als een Aziatische Rapunzel. En toch gebeurt het. Billie verdwijnt. Paniek.

Eén lid van het gezelschap, Ome Lex, naar alle waarschijnlijkheid een uitgetreden priester, neemt de taak op zich om de ratio te promoten. Hij gelooft niet in het verband tussen ruis en verdwijnende meisjes. Nee, het is een zaak van ‘wanhopige vrouwen’, die geloof hechten aan de ‘bittere vruchten van de menselijke verbeelding’. ‘De wereld is neutraal. Wij máken haar dramatisch.’

Lex raadt zijn disgenoten aan om het vogelperspectief te bewaren, bij voorkeur een valkperspectief, ‘hoog boven de situatie cirkelend en te gepasten tijde naar beneden duikend.’ Wijze levenslessen van ome Lex, over angst: ‘Wisten jullie dat (...) een valk andere vogels bij voorkeur aanvalt wanneer ze vliegen? Maar toch zullen de meeste vogels op de grond, wanneer ze de valk in hun buurt bemerken, ópvliegen en op de vlucht slaan, daarmee de kans vergrótend dat de valk hen zal doden.’ (Hou die valk bij het lezen in het oog: de metafoor verandert meermaals van betekenis.)

Een kort persoonlijk interludium. Hoe stel ik mij de hel voor? Een eeuwig familiefeest. Het duurt veel te lang, je bent in het gezelschap van minstens enkele mensen die je nooit tot je vriendenkring zou toelaten, men herkauwt gemeenschappelijke geschiedenis, idealiseert het verleden, drinkt te veel, zoekt ruzie. ‘Familie ís oorlog’, denkt één van de personages in Ivo Victoria’s roman. Onder het mom van “we mogen toch al eens lachen, zeker?” is iedereen op zoek ‘naar de zwakke plekken van anderen’, meent Lex. En iedereen – voeg ik daar zelf aan toe – laat zijn hemd uit de broek hangen, toont zich van zijn slechtste kant, want het maakt niet uit hoe we ons gedragen: voor het volgende feest krijgen we hoe dan ook een uitnodiging.

Waarom doen mensen zich dit aan? Waarom voelen mensen de behoefte om samen te klitten? Die laatste vraag beantwoordt Victoria met één woord: angst. Angst voor wat je zou kunnen bedreigen, als je alleen bent. Oma Martha komt tot inzichten over die angst. ‘Het was niet meer dan angst die hen verbond’, denkt zij, over haar familie. ‘Wie de angst niet deelt, is een eenzame prooi, een verdwaalde antilope die nietsvermoedend drinkt van het water waarin de krokodillen zwemmen. Samen om niets te hoeven horen. Om niets te hoeven zien.’ Maar de strategie faalt: ‘nu wordt die vrees ingelost, als een verlangen. (...) Het brengt hen niet nader tot elkaar.’ Het failliet van de familie is een feit.

Victoria’s proza is dit keer geen felle stream of consciousness, zoals in zijn debuut. Hij schrijft nu zeer ingehouden, koelbloedig, analytisch. In geslaagd contrast daarmee staan de dialogen, in een vettig Verkavelingsvlaams. Weer een andere sfeer wordt opgeroepen in de hoofdstukken met ome Lex, de ochtend na Billies verdwijning. Lex draagt het bewusteloze (of dode?) lichaam van Billie in zijn armen en is in het gezelschap van een jan-van-gent. Het veld waarin hij ronddoolt zou een drooggelegde polder kunnen zijn, een ‘weide die ooit de lucht weerspiegelde’. Maar die ex-polder lijkt wel eindeloos, ‘weids, met de kracht van een droom’, de heuvel in de verte ‘dreigend als een altaar’. En wat betekent het, dat de jan-van-gent plotsklaps wegvliegt? (Ik wil u best meer vertellen, bijvoorbeeld over de oorsprong van de ruis, maar het zou zonde zijn om de mooie finale te verklappen. )

Ik schreef hierboven dat Lex ‘naar alle waarschijnlijkheid’ priester is geweest. Die informatie krijgen we niet expliciet aangereikt. Dat gebeurt wel vaker in deze roman. De personages stellen zich niet eerst netjes aan ons voor, alvorens dingen te gaan beleven. Dat is prettig. De auteur gunt ons Aha-erlebnissen: dus dàt is er gebeurd tussen de zonen van Martha, dus dàt is de rol die Martha gespeeld heeft in het liefdesleven van haar jongste...

Was Hoe ik nooit de Ronde van Frankrijk voor min-twaalfjarigen won (en dat het me spijt) vooral een sympathiek debuut, met deze tweede roman zet Victoria een grote stap voorwaarts. Gelukkig zijn we machteloos is een gefragmenteerde nachtmerrie, een duistere zedenkomedie met overrompelende poëtische passages. Een hoogtepunt van de rentrée litéraire? Ze vullen van ver moeten komen, dit najaar, om Victoria nog naar de kroon te steken.

Ivo Victoria, Gelukkig zijn we machteloos.

Anthos, 242 p., € 16,95

Deze recensie verscheen in de Standaard der Letteren van 7 oktober.

# 299 Arnon adviseert

2011-10-08T11:45:00.003+02:00

De laatste jaren is Arnon Grunberg alleen groots als non-fictieschrijver. Terwijl recente romans als Onze oom of Huid en haar uit de herinnering vervluchtigen zodra je ze dichtklapt, bleken zijn reportages in Kamermeisjes en soldaten de wérkelijk onmisbare Grunberg te tonen. Ook in zijn column voor Vrij Nederland is hij magistraal. Het concept van de column: de lezers mogen eender welke praktische of morele vraag aan de ‘mensendokter’ voorleggen. De voorschriften van dokter Grunberg werden zopas gebundeld in De mensendokter.

Misschien zullen Grunbergs adviezen voor sommigen te cynisch zijn. Je kan maar beter realistisch zijn, zou de samenvatting kunnen luiden: mensen zijn niet leuk, het leven is niet makkelijk, so deal with it. Egoïsme, manipulatie of liegen tegen je partner: dit zijn geen dilemma’s, maar manieren om de realiteit het hoofd te bieden. ‘Volledige openheid van zaken moet niet verward worden met more hoogstaandheid’, waarschuwt de dokter. ‘Ik hoop dat u de waarheid kunt verdragen’.

Een lezer wil weten of hij tegelijk kunstenaar kan zijn én trouwen en kinderen krijgen. ‘De samenleving lijkt me te vertellen dat ik moet lijden.’ Grunberg pleit voor het huwelijk en de kunst tegelijk: ‘Bovendien is het een misverstand te denken dat het huwelijk lijden uitsluit.’

Een lezer beklaagt zich erover dat zijn/haar zoon geen interesse heeft in kunst. Grunberg schrijft een interessante alinea over cultuurpessimisme, maar verandert het geweer dan van schouder: ‘Hebt u nog tijd om een nieuw kind te maken? Net als met nieuwe boeken kan ook het nieuwe kind een grote vooruitgang blijken.’

Erkent de Mensendokter seksuele taboes? ‘Niet alleen erken ik het taboe, ik ben bereid te verklaren dat het een belangrijk hulpmiddel is om tot een orgasme te komen.’

Zelfs als de dokter platgetreden paden bewandelt (over altruïsme: ‘wat belangeloos lijkt, is dat meestal allerminst’), doet hij dat met een innemende flair. Het is wel prettig dat iemand de moeite neemt om, in een handvol rake zinnen, onuitroeibare onzin als ‘mensen reizen om te leren’ nog eens naar fabeltjesland te verwijzen.

De mensendokter is pittige, grappige lectuur én snijdt vaak hout. Het klinkt allicht oneerbiedig, maar dit is een ideaal boekje voor op het toilet. U zal opgelucht én intellectueel geprikkeld in de huiselijke kring terugkeren.

Arnon Grunberg, De mensendokter. Nijgh & Van Ditmar, 240 blz.

Deze tekst, eerder een signalement dan een recensie, verscheen in de Standaard der Letteren van 7 oktober.

# 298 Bijten op Jezeke

2011-10-07T09:44:00.005+02:00

U dacht dat Walschap, Buysse en Claus ons katholieke verleden hadden uitgezweet? Think again. Hier is katholiek trauma 2.0.

Dat Vlaanderen “ontkerstend” is, valt af te lezen aan onze literatuur. Het gevecht met het geloof is al decennia geen onderwerp meer. Merkwaardig genoeg zijn er dit jaar toch al twee boeken verschenen waarin de Kerk op de korrel wordt genomen. En de auteurs zijn geen “losse flodders”: dit zijn namen die we al vaker hoorden en nog vaak zullen horen. De West-Vlaamse journaliste Ann De Craemer, auteur van Vurige tong, had al een non-fictieboek over Iran op haar naam staan en is intussen door De Morgen aangeworven als columniste. De in Nederland wonende Vlaming Daniël Rovers schreef met Walter zijn tweede roman, maar hij had al een reputatie verworven als essayist. Zijn lange bespreking van non-fictieboeken over economie, ‘Profeten van de groei’, is één van de zeldzame echt lezenswaardige teksten op de recensiewebsite De Reactor.

Vurige tong opent met de dood van De Craemers “tante nonne”. Tante Denise voelde nooit een roeping, maar beloofde haar moeder, op haar sterfbed, dat ze zou intreden. Door De Craemers herinneringen aan Denise schemeren verbazing en verdriet: dat iemand vrijwillig de vrijheid opgaf en zich liet insnoeren als een bonzaïboompje. De autobiografische vertelling verbreedt al gauw tot een portret van het hyperkatholieke Tielt. De Craemer neemt minder de Kerk op zich, als de katholieke cultuur in het vizier. Samengevat: wie katholiek wordt opgevoed, krijgt ingeprent dat hij nederig moet zijn, zich geen illusies moet maken, ‘zwijgen en voortdoen’.

De stilte van de Kerk over haar recente misstappen, ‘de meest wijdverspreide van alle kerkelijke ziektes’, is volgens De Craemer de ziekte van Tielt: ‘mijn dorp (dat zich stad noemt)’, waar de mensen ‘bang [zijn] van hun eigen stem, want luid spreken zien ze diep in zichzelf als een verraad aan de kleinheid die de kerk in onze hoofden heeft gestampt’. Waar ‘mijnheer de deken’ over straat loopt als een paus, naar borsten en billen loerend. Waar men excuses verzint voor Danneels en alles goedpraat wat Yves Leterme verweten wordt. De Craemers woede spat van de pagina als ze schrijft over die bewuste onwetendheid, over de beslissing om feiten te negeren. Feiten als kindermisbruik, of zoals de 5,6 miljoen euro die de Tieltenaar in de periode 2008-2013 moet ophoesten voor de kerkelijke tekorten. ‘Hebben de zes kerkfabrieken van Tielt werkelijk zo veel tekorten’?

De Craemer presenteert hier een reeks welbekende, soms ook wel afgedragen anekdotes. Denk aan afschrikwekkende nonnen of het verbod om op de hostie (dus op ‘Jezeke’) te bijten. Samengevat: verhalen over een opvoeding die geen afwijkingen of creativiteit toestond. Maar ook over hoe je de greep van de Kerk op het dagelijkse leven zàg verzwakken. Over De Craemers eigen geloofsverlies.

Want let op, De Craemer staat twee keer sterk. Tot 1994 was ze werkelijk gelovig, en na een verblijf in Brussel keerde ze terug naar Tielt om er te blijven wonen. Ze is dus geen geboren vrijzinnige, geen stadsmens, maar een ex-gelovige en overtuigde “dorpelinge”.

Ik kan De Craemer niet altijd volgen in haar heilige woede, bijvoorbeeld als ze, in twee op elkaar volgende zinnen, het leven van haar tante Denise vergelijkt met het leven van haar grootmoeder: ‘een leven dat nergens toe had geleid’ enerzijds en ‘mijn grootmoeder met haar negen kinderen’ anderzijds. Alsof kinderen krijgen een leven automatisch een bestemming geeft! Ook wijkt ze, in de beschrijving van het dorpsleven, soms te ver af van haar eigenlijke onderwerp: de invloed van de Kerk op het dagelijkse leven. Niettemin is dit een opmerkelijke brok lectuur, die weinigen onberoerd zal laten. Je zou dit boek eigenlijk te lezen moeten geven aan Nieuwe Belgen, zodat ze een idee krijgen van de terreur die godsdienstfanatici hebben uitgeoefend op de autochtonen hier, en hoe die onzin nog altijd voortettert in ons karakter.

De titelheld van Daniël Rovers’ Walter is een brave jongen uit Nederlands Brabant. In de jaren 1950 gaat hij uit vrije wil naar het kleinseminarie, als eerste stap richting priesterschap. Rovers beschrijft 24 episodes uit Walters leven, startend in 1950 en eindigend in 1971. Walter groeit op in een tijd en omgeving waarin het volgende geldt: ‘Een zoon oan ‘t altaor en land aon d’Moerdaik, da is ‘t beste wa d’r is.’ Het zal niet zo blijven. In het tweede hoofdstuk doet de regent van het kleinseminarie een uitspraak over het onderwijs dat Walter en de andere leerlingen zullen genieten – maar de zin schrijnt van de dramatische ironie: ‘Later (...) zouden zij allen, geen één van hen uitgezonderd, met onbegrip terugkijken op de onwetendheid van vandaag.’

De priesters-in-opleiding leven in een luchtbel, waarin het al zeer vermetel is om het blasfemische Wachten op Godot te spelen. Walter, van nature een volger en een susser, is geboren om zijn hele leven in die luchtbel door te brengen. Zijn naïviteit is aandoenlijk, bijvoorbeeld als hij een werk van barmhartigheid tracht te verrichten, of pijnlijk, als hij probeert een communist te bekeren. Maar de luchtbel wordt van buitenaf doorprikt. Het geloof verliest terrein in de samenleving en de twijfel dringt ook door tot de meest overtuigden. Walter ziet vrienden vertrekken en gaat zelf aan het aarzelen. Als hij weer aansluiting zoekt bij de samenleving, valt de kloof niet meer te overbruggen.

Daniël Rovers heeft niet de passie van Ann De Craemer, maar tussen de lijnen door krijgt de Kerk het ook bij hem hard te verduren: een instituut dat haar eigen dienaren doelbewust een beperkte opvoeding geeft, eigen initiatief afleert, emoties beknot, hen financieel onder de knoet houdt... Het woord valt niet, maar de suggestie is er wel: de Kerk is ook maar een sekte.

Net als Rovers’ fictiedebuut Elf (2010), maakt Walter een heel doordachte indruk. Ook stilistisch lijkt hij zich beperkingen op te leggen, wat Rovers’ proza soms een tikje te zorgvuldig, te weinig sprankelend maakt. Hij “smijt” zich niet. Beide romans rijden zich vast in het stadium van de stijloefening. Nochtans heeft Rovers hier materiaal in handen waarmee hij echt de vlucht vooruit kon nemen. Zoals Walter er nu ligt, is het wel erg diplomatisch: een verhulde aanval op de Kerk en tegelijk een verhulde apologie voor haar priesters – die mensen deden ook maar hun best. Dat is vlees noch vis noch vernieuwend.

Maar op een tweede niveau schrijft Rovers over mensen die zich verschuilen in een luchtbel en wier luchtbel door de realiteit wordt bedreigd. Die beschrijving geldt niet alleen voor katholieken in de jaren 1960: ze is op toepassing op tal van groepen mensen, vroeger en vandaag. Je had een roman kunnen krijgen over een Walter die toch maar het lef heeft zijn luchtbel te verlaten, terwijl vandaag de dag iedereen op zoekt lijkt naar een luchtbel om de realiteit te ontvluchten. Of er waren verbindingen denkbaar met de economische bubbles, waarover Rovers zelf schreef in het hoger genoemde essay. Er waren zo veel manieren te bedenken om deze geschiedenis uit het anekdotische te tillen en er, op z’n Amerikaans, een tijdsbeeld van te maken, in plaats van de geschiedenis van één mensje. Het zou me verwonderen mocht Rovers die mogelijkheden niet gezien hebben.

Ann De Craemer, Vurige tong. Een vertelling. De Bezige Bij Antwerpen, 187 bladzijden, € 19,95.

Daniël Rovers, Walter. Wereldbibliotheek, 234 bladzijden, € 18,90.

Een licht ingekorte versie van deze tekst stond in de Standaard der Letteren van vandaag, 7 oktober.

# 297 Een interview met Erik Vlaminck

2011-10-06T19:54:00.001+02:00

Brandlucht, de nieuwe roman van Erik Vlaminck, speelt zich af in Canada, in een gemeenschap van geëmigreerde Vlamingen. Een gesprek over duivenkoten, de Vlaamse identiteit en de minnares van Yves Leterme.

‘Mijn roman Wolven huilen (1993) speelde zich af in Canada en daarom verbleef ik begin jaren negentig twee keer een tijdje in Canada, logerend bij een Vlaamse immigrante’, vertelt Erik Vlaminck. ‘Na een tijdje kon zij mijn interessesferen zo’n beetje inschatten en ze raadde me aan om Delhi, in Zuid-Ontario, te bezoeken. Delhi heeft een gemeenschap van Belgen – het zijn allemaal Vlamingen, maar ze zullen het hier altijd “België” blijven noemen – die in de jaren zestig geëmigreerd zijn en zich vastklampen aan de gewoonten van toen. De tijd is er blijven stilstaan. Er is een Vlaamse slager en een café dat voor hetzelfde geld in een Vlaams dorp zou kunnen staan. Op het kerkhof dragen de grafstenen Nederlandse teksten; daar heb ik trouwens alle namen voor de roman gehaald. En je ziet in heel Canada geen duivenkot, maar in Delhi: overal. Ik vond dat ik daar iets mee moest doen. Bedenk dat duiven symbolisch heel bruikbare beesten zijn: ze keren altijd terug naar huis. Net als de personages, die zich niet kunnen losmaken van hun wortels. Door het boek in Zuid-Ontario te plaatsen, kan ik focussen op mensen met onze roots, maar in een andere omgeving. En dan kijken wat er gebeurt.’

‘Ik woon in Borgerhout, met aan de andere kant van de ring de Marokkaanse gemeenschap. Daar zie je net hetzelfde: de Marokkanen houden zich vast aan de cultuur van Marokko zoals die was toen ze vertrokken. Ik doe niets met die parallel in het boek, maar het is onmogelijk om het niet te zien.’

‘In heel veel van mijn boeken draait het om een zoektocht naar identiteit. Kunnen mensen ontsnappen aan hun voorouders, aan de omgeving waar ze uitkomen, aan hun bouwstenen? Ook al brand je de boel af, de fundamenten blijven. Ik denk dat je er nooit helemaal van afgeraakt.’

Een verleden in Geel

Brandlucht is van kaft tot kaft een genoegen. Met benijdenswaardige flair laat Erik Vlaminck zijn roman van de jaren zestig naar de 21ste eeuw zappen, van Canada naar de Kempen en terug. Centraal staat Elly, dochter van een Nederlandse moeder en een Vlaamse vader. Die vader gaat er op een dag vandoor; Elly zoekt uit wat hem daartoe bewogen heeft. Niet alleen de ware feiten zijn een onaangename verrassing: de lezer ziet ook hoe de beslissing van Gaston voortwoekert tot in het leven van zijn kleindochter. Bij momenten is dit een heftige roman. De sleutelzin is: ‘Als iets niet meer leefbaar is, kan het beter afbranden.’ Wraak nemen de personages het liefst met een doosje lucifers.

Veel van Vlamincks werk is gebaseerd op waargebeurde feiten. Hebben de personages uit Brandlucht ook echt door Delhi gelopen?

‘De verschillende verhalen in deze roman heb ik onder meer horen vertellen in The Belgian Hall [een Belgisch café in Canada, mc]. Ze zijn uitvergroot, gefragmenteerd, met elkaar verbonden... Er is niet één bron voor Brandlucht.’

Moet je geluk hebben om op zo’n verhalen te botsen?

‘Dat is geen geluk: je moet het zien. Neem mijn familiecyclus. Mensen zeiden me wel eens dat ik geluk had, omdat er zo veel in mijn familie gebeurd zou zijn. Dat is niet waar. Er gebeurt evenveel in eender welke familie, maar je moet het willen zien. Ik moet alles gezien hebben, ik moet overal geweest zijn. Je kan heel veel opzoeken op internet, maar het lijkt alsof die informatie dan te snel binnenkomt, zodat ze me niet raakt. Research doen in archieven is meer mijn natuurlijk snelheid. Voor Gastons jeugd in Geel heb ik opzoekwerk gedaan naar wezen die in Geel werden gestoken, ook al hadden ze geen psychische problemen. In het boek levert dat misschien drie pagina’s op, maar ik pluis het heel precies uit. Dat is een dwangmatig trekje van me: de feiten moeten op z’n minst kúnnen kloppen.’

Die passage over Gastons tijd in Geel is een beetje een valstrik: het lijkt even alsof psychische problemen zijn gedrag kunnen verklaren, maar die blijkt hij helemaal niet gehad te hebben. Je verleidt de lezers tot conclusies die je vervolgens weerlegt. Waarom?

‘Laatst, toen de kranten volstonden over de zogenaamde minnares van Leterme, was de conclusie meteen: die vrouw mankeert iets. Maar we kennen de situatie niet, we kennen haar voorgeschiedenis niet. Mensen trekken zo snel conclusies. Dat is één van de redenen waarom ik in Brandlucht (en vorige keer in Suikerspin) vanuit verschillende perspectieven schrijf: je krijgt meerdere invalshoeken, en op het einde ken je de waarheid nóg niet. Hoe meer informatie je hebt, hoe minder kans op waarheid. Dat spel met perspectieven, je vindt dat bijvoorbeeld ook bij David Mitchell, in De niet-verhoorde gebeden van Jacob Zoete. Ik lees dat graag. Ik probeer altijd een roman te schrijven die ik zelf graag lees.’

Als we Elly’s moeder zien door Elly’s ogen, lijkt het een vreselijk mens, maar Elly’s dochter kan het juist uitstekend vinden met haar grootmoeder. Wie heeft gelijk?

‘Grootouders behandelen hun kleinkinderen heel anders dan hun kinderen. Het zijn dezelfde mensen, maar met de kleinkinderen zullen ze op een veel minder dwingende, beklijvende manier omgaan. Kleinkinderen kijken dus ook anders naar die mensen dan hun kinderen. Daarnaast is er natuurlijk ook vermoeden dat er bij Elly een paar dingen niet in de haak zijn. Dat vertekent haar realiteit.’

Het blijft lange tijd inderdaad bij een vermoeden. Je speelt met de grens tussen normaal en abnormaal.

‘Een volstrekt subjectieve grens. Iedereen kent, van ver of van nabij, iemand die psychische problemen heeft. Dat zit in elk leven. En je weet pas zeker dat iemand problemen heeft, als de grens al een hele tijd gepasseerd is. In het psychiatrisch centrum waar ik werkte, werd ook altijd gezocht naar de druppel die ervoor had gezorgd dat mensen de trappers kwijtraakten. Maar die druppel is onbelangrijk. Het gaat om de emmer die stilaan vol raakt.’

Rolletje wc-papier

Hoewel Brandlucht een realistische roman is, permitteer je je het gebruik van bepaalde stereotiepen: de rechtlijnige Hollandse, de foefelende Vlaming, bepaalde gendercliché’s ook...

‘Ik wil het cliché niet mijden als het nuttig is. Het blijft mij verwonderen hoe de samenleving, ook vandaag nog, in een hoop van die stereotypen blijft denken. Gaston is van de generatie van mijn ouders. Hij vindt het niet goed dat vrouwen met de auto rijden. Er zijn dingen voor mannen en er zijn dingen voor vrouwen, zegt hij. Maar wat stond er laatst in de krant? Dat het aantal terreinwagens blijft stijgen. En dat artikel bevat de opmerking: het zijn desondanks toch veel vrouwen die zo’n wagen kopen. Dat is blijkbaar niet normaal, een vrouw die met een terreinwagen wil rijden. Die misvattingen blijven gewoon bestaan. Ze zijn ingeboord in ons denken.’

Zijn wij dan zo’n conservatief volk?

‘Ik denk dat wel eens, ja. Voor het schrijven van Brandlucht heb ik drie maanden in Canada gezeten en daar is men toch een stuk vrijer in het omgaan met normen en handelingen. Je ziet daar vaker dan hier, bijvoorbeeld, homo’s en lesbiënnes hand in hand over straat lopen. Mijn fictieve Vlaamse gezinnetje integreert zich niet, hé.’

Het spel met stereotypen draagt ook een risico in zich: dat je verzeilt in Woestijnvis-achtige uitlachcliché’s. Ik denk dan bijvoorbeeld aan een detail als het rolletje wc-papier, verpakt in een gehaakt jasje, dat op de hoedenplank van Gastons auto staat.

‘Ik denk dat het verschil zit in het meenemen van de lezer. Je leeft mee met de personages en gaat begrip voor hen opbrengen. Dan is de neiging om hen uit te lachen kleiner. Dat rolletje wc-papier in een gehaakt jasje is lachwekkend, maar al veel minder als je een uur van je tijd in dat personage gestoken hebt en begrijpt dat hij trots is op dat ding. Het blijft koorddansen, hoor. Enerzijds teken je er mensen mee, letterlijk en figuurlijk. Anderzijds teken ik ze niet alleen maar met dàt detail. Ik geloof in het verstand van de lezer.’

Hoe kijkt een schrijver als jij, die expliciet werkt met Vlaamse stereotypen, naar het politieke debat over identiteit?

‘Ik vermoed dat dit boek mijn antwoord op die vraag is. In het politieke debat haakt men dingen aan elkaar die niet bij elkaar horen. Ik hou van het Vlaams als taal – daarom speel ik er ook zo graag mee, daarom sprokkel ik elke dag sterke zinnetjes – maar daarom hoef ik nog niet boos te zijn op Frans- of anderstaligen. Identiteit valt hier te gemakkelijk samen met je afzetten tegen anderen. Ik vind dat het anders moet kunnen. In het boek haal ik onder meer humor uit de verschillen tussen het Vlaams en het Nederlands, maar die verschillen hoeven toch niet problematisch te zijn? We hebben te veel vijandbeelden. Wij Vlamingen tegen de Franstaligen, wij tegen de allochtonen... Gaston heeft die typische oogkleppen op. Hij praat zichzelf overal uit. Het is de Nederlandse die hèm heeft bedrogen, hij is de kleine man die er van uit gaat dat de dokter hem zal bedriegen... Iedereen is tegen hem.’

Tot slot wou ik je vragen nog iets op te helderen. Brandlucht is officieel je achtste roman, maar je hele “vroege werk”, van 1975 tot 1992 is verdwenen. Daar zitten romans bij, toneelteksten...

‘Mijn proza was in de beginjaren erg experimenteel. Ik probeerde toen alle grenzen af te tasten, zeer ver door te gaan in stilistisch consequent-zijn. Maar het was ook gewoon meegaan in experimenten die toen actueel waren en in beperkte kring zeer gewaardeerd werden. Het probleem is dat die boeken onleesbaar zijn. Ze zijn niet relevant. Vanaf Quatertemperdagen heb je boeken waar mensen iets aan kunnen hebben. Alles wat voorafging, was alleen voor mij interessant.’

‘Die zesdelige romancyclus ben ik beginnen schrijven toen mijn ouders gestorven waren. Ik werkte voltijds in de welzijnssector, maar ik kon het schrijven niet laten. Ik had toen het gevoel dat ik mijn norm niet haalde, omdat ik het niet voltijds kon doen. Ten slotte heb ik gekozen voor mijn jongensdroom: schrijver worden. Dat is één van de redenen waarom ik mij nu engageer voor de Vlaamse AuteursVereniging: als je goede schrijvers wil hebben, die een bepaalde norm halen, dan moet je de professionele omgeving creëren waarin die mensen voltijds kunnen schrijven.’

Erik Vlaminck, Brandlucht. Wereldbibliotheek, 248 bladzijden, € 18,90.

# 296 Aan de oevers van de tijd

2011-10-01T15:12:00.003+02:00

Ontelbare malen is beweerd dat Thomas Verbogt een verwaarloosd schrijver is, die dringend meer publiek verdient. Ondergetekende ging er eens goed voor zitten, met een nieuwe roman en een verse herdruk. Hoe goed is die Verbogt nu écht?

Recensenten kunnen het publiek niet dwingen om de boeken te kopen die zij geweldig vinden – u bent namelijk ook niet gek – maar in het geval van Thomas Verbogt heeft ons gilde echt spectaculair gefaald.

Groot schrijver, klein publiek. Die woordparen zijn uitentreure gebruikt om Thomas Verbogts schrijversschap samen te vatten. Verbogt is zogenaamd een goedverborgen geheim, een writer’s writer, een meester die door het kortzichtige publiek ten onrechte wordt genegeerd, iemand die het verdient naar de eredivisie door te breken. Nederlandse critici hebben over boek na boek beweerd dat dít nu echt de doorbraak gaat worden. Het is nog steeds niet gebeurd – een prestatie, als je bedenkt dat de man, sinds zijn debuut in 1981, een dertigtal boeken publiceerde. Het kan natuurlijk nog steeds. Jan Siebelink was ook decennialang zo’n writer’s writer, tot Knielen op een bed violen hem de bestsellerstatus opleverde. Hope springs eternal. Maar dit jaar verscheen alweer een nieuwe roman van Verbogt, Perfecte stilte, en die deed alweer helemaal niets.

Zijn uitgever laat de schouders echter niet hangen en herdrukte tegelijk Verbogts meest succesvolle romans (drie herdrukken elk), m.n. Eindelijk de zee en Verdwenen tijd, uit 2007 en 2009.

Format

Verbogts romans draaien altijd rond één herinnering. Een gebeurtenis in het verleden die alles heeft veranderd, maar die nooit ten volle verwerkt of begrepen is. In Eindelijk de zee wordt het ‘zo’n dag die geen herinnering wordt, maar door je leven blijft regenen’ genoemd. Het is de dag waarop je beste vriend je opbiecht dat hij een moord gepleegd heeft (Eindelijk de zee), de dag waarop een jeugdvriendin zelfmoord pleegde (Perfecte stilte) of het is die dag die je je niet meer kan herinneringen, dat onbegrijpelijke gat in je geheugen dat aanvoelt als schuld (Verdwenen tijd).

De hoofdpersonen in deze drie romans zijn mannen van middelbare leeftijd, die zich ophouden in de periferie van de media en de culturele wereld. Robert van Noorden in Verdwenen tijd is een kunsthistoricus met het talent om over eender welk onderwerp een eind weg te kletsen; zo scharrelt hij een makkelijk kostje bij elkaar als tafelgast in praatprogramma’s. (‘Ik weet alles’, zegt hij ironisch.) David Kromweg in Perfecte stilte is een documentairemaker, met een voorkeur voor onmodieuze onderwerpen. Hij vat zelf samen: ‘Ik doe niet aan de tijd mee.’ Boudewijn Nagthuys in Eindelijk de zee is minder “marginaal”: hij is hoofdredacteur van een gereputeerd tijdschrift. Hij staat wel op het punt perifeer te worden, aangezien hij ontslag genomen heeft.

Ook in hun eigen leven zijn deze mannen slechts matig aanwezig. Ze zijn toeschouwers. David Kromweg definieert zijn functie in het gezin als ‘alles laten’. Boudewijn Nagthuys is een reageerder, aldus zijn beste vriend. Hij voelt dat hij niet kan functioneren op de manier die de wereld van hem vraagt, dat hij ‘niet in staat was iets in die permanente beweging te betekenen’.

Verbogt omringt zijn timide helden met begrijpende, intelligente, aanhankelijke vrouwen. Meervoud: er is nooit alleen maar een echtgenoot, maar ook een liefhebbende ex, een verse love interest en een vriendin van vroeger die spontaan komt aanbellen of mysterieus in de buurt rondhangen. Al die vrouwen zijn inwisselbaar, je kan niet van verschillende characters spreken.

Het valt op dat Verbogts romans haast formats zijn. Ze openen telkens met een sterfgeval. Er is een onthulling, die in twee afleveringen komt: eerst de ontwrichtende herinnering en dan, aan het eind, een verrassend nieuw perspectief op die herinnering. (De waarheid is niet statisch, echoot het in Eindelijk de zee. Dat is de boodschap die Verbogt in elk van deze romans steekt.) Een eruptie van geweld, ergens in het midden, dwingt de hoofdpersoon op een ander spoor.

En verder wordt er altijd gestorven, gerouwd, ontslag genomen, verloren. Op dat laatste punt legt Verbogt zich geen beperkingen op. Zelfs als iemand voor het eerst een interview geeft, wordt dat verwoord als een verlies: ‘Ik ben iets kwijtgeraakt. Dat is nu ook begonnen. Ik ga mezelf verliezen aan anderen.’ Die opstapeling van sterven en verliezen is niet zonder risico. De eerste keer werkt het, maar na drie Verbogten krijgt het iets potsierlijks. Ongeloofwaardigs. Aanstellerigs.

Melancholie

NRC-criticus Pieter Steinz vergeleek Verbogt (op ‘NRC leest’) met Remco Campert en Tim Krabbé, auteurs die wèl een groot publiek weten te verleiden. De gelijkenis zit volgens Steinz in de melancholie. Maar Campert, die heeft gevoel voor humor. En Krabbé, die kan spannend schrijven. Bij Verbogt is er doorgaans een onthulling, maar ken je zijn werk een heel klein beetje, dan zie je die van mijlen aankomen. Dat kan Krabbé beter. En ja, heel af en toe zit er wel eens een droog grapje in zijn romans, maar knipper in godesnaam niet te vaak met de ogen, of je leest er glad overheen.

Is Verbogt specialist in het beschrijven van melancholie? Ja hoor, die loftuiting zit als gegoten. Melancholie, zijnde het terugverlangen naar wat nooit was, houdt zijn personages in de ban. In Perfecte stilte wordt het volgende gezegd over iemands ouderlijk huis.

Als het er niet meer is, ja, het huis natuurlijk wel, maar zonder de ouders, dan gebeurt er iets met je leven waaraan je volgens mij nooit echt helemaal aan kunt wennen. Dáár kun je in ieder geval niet meer heen, als je je afvraagt waar je heen moet. En ooit zul je eraan moeten geloven dat je je steeds vaker afvraagt waar je héén moet. Dat hoort erbij als het later in je leven wordt, dat je vaker alleen bent dan vroeger en dat je ergens heen wilt waar je dat niet bent.

Zoals in het gelijknamige liedje van de Nederlandse singer-songwriter Spinvis, staan Verbogts personages ‘aan de oevers van de tijd’. De ik-figuur bij Spinvis hangt maar wat rond: ‘in het zachte dode licht/ van de vreemde grijze zon / zocht ik naar die ene dag / naar een juli in een zomer in een jaar’. De onbestemdheid van plaats, het kalme zoeken, het belang van dat ene moment dat als een coördinatenloos eilandje in de rivier van de tijd blijft bestaan... Vintage Verbogt, en vaak ontroerend.

Uniek aan Verbogst werk is bovendien dat hij die melancholische overpeinzingen combineert met een zorgvuldig in elkaar gezette plot, met vooruitwijzingen naar de onthulling. Dat hij regelmatig elementen uit zijn plots letterlijk recycleert, doet niets af aan het originele van deze combinatie.

Anders

Wat deze romans gemeen hebben, is niet alleen het Verbogt-format, maar één simpele vraag. Wat als het allemaal helemaal anders was? Anders gezegd: wat als de feiten waarop ons leven gebouwd is, niet blijken te kloppen? Wat als we de feiten waarop ons leven gebouwd is, niet eens kennen (of onbewust verdrongen hebben)?

Er zit een impliciete mediakritiek aan deze kwesties – wat niet wonderlijk is, aangezien Verbogt ook werkt als columnist en recensent. In de media wordt gehandeld in zekerheden. Mediatieke persoonlijkheden nemen stellingen in. Denk aan de “allesweter” in Verdwenen tijd. Verbogt zet daar de fundamentele onzekerheden van ons bestaan tegenover. In plaats van een stelling, een geografisch exact punt waar je je vlag kunt planten, kiest hij voor een permanent onderweg zijn. De auteur schrijft:

Misschien wordt ieder mens wel bewoond door meer personen, de minnaar, de doener, de kat uit de boom kijker, de held, de klootzak, ga zo maar door en het kan de bedoeling zijn dat die ooit allemaal bij elkaar komen, vlak voordat het allemaal voorbij is.

Hieruit volgt dat een mensenleven een kwestie is van onderweg zijn: wandelend van fragmentatie naar samenhang. In Perfecte stilte klinkt het zo: ‘Er zouden wegen moeten zijn die nooit ophouden, zodat we altijd door kunnen lopen dwars door alle horizonnen heen.’ En in Eindelijk de zee: ‘ik stelde me voor dat die wegen nergens heen leidden, dat die wegen er alleen maar waren om mensen in staat te stellen altijd onderweg te zijn, niemand woonde ergens vast.’ Dwalen is goed, aankomen is een nederlaag. Dwalen is leven, aankomen is de dood. ‘Als iets af is, is het er eigenlijk niet meer’, zegt iemand in Eindelijk de zee.

Er valt af te dingen op de stelling dat Verbogt een verwaarloosde grootheid is. Zijn stijl en dialogen neigen naar het aanstellerige, soms het zweverige. De herhaling van ideeën, personages en plotlijnen springt in het oog als een beperking. En toch, ja, het blijft vreemd dat Verbogt niet aanslaat. Zijn romans zijn rustpauzes, vrijplaatsen buiten het hectische heden. Het is prettig om de meanders van Verbogts melancholie een uurtje of twee te volgen. Iedereen zou één keer in zijn leven een roman van Thomas Verbogt moeten lezen.

Ik adviseer, geheel vrijblijvend, Eindelijk de zee. Verdwenen tijd is niet helemaal geloofwaardig en de nieuwste roman, Perfecte stilte, werd voor mij verpest doordat Verbogt aan het einde de plot gaat uitleggen aan de domste lezertjes. Eindelijk de zee is een kleine, maar geslaagde roman, die u enkele uren escapisme biedt. En als het meezit, blijft hij nog enkele dagen naregenen.

Het werk van Thomas Verbogt verschijnt bij uitgeverij Nieuw Amsterdam. De nieuwe roman Perfecte stilte kost 18,50 of 12,95 als e-boek. Naast de meest recente herdruk Eindelijk de zee/Verdwenen tijd, publiceerde dezelfde uitgeverij ook omnibussen van Verkeerde sneeuw/De zomerval/De verdwijning en Onze dagen/Het ongeluk. Dit artikel werd geschreven voor Staalkaart.

# 295 De mogelijkheid van een mogol

2011-09-30T11:45:00.003+02:00

Jan Van Loy verzint in Ik, Hollywood het levensverhaal van een Hollywood-mogol uit de kinderjaren van de film. Dik zeshonderd bladzijden amusement.

Ah, Hollywood!

Waar de dames aan het strand ‘allesverhullende badkostuums’ dragen, de bars geen alcohol schenken en de brave burgers zich verzetten tegen de opkomst van bioscopen, die ‘holen van ontucht’. ‘Acteurs? En – actrices? In Hollywood? Over mijn lijk’, krijgt Louie Peters te horen. ‘Over mijn lijk zullen jij en jouw slag dit bolwerk van fatsoen kunnen slopen.’ Het jaar is 1909.

De weeskinderen Charlie en Louie Peters vormen een brains and brawns-combinatie. De 17-jarige, anderhalve meter hoge Louie heeft de ambitie een “filmpjesfabriek” op te richten. Door zijn gestalte voelt hij zich niet serieus genomen (en dat zal nooit veranderen, hoe succesvol hij ook wordt). Die frustratie is de nooit droogvallende bron van zijn ambitie: ‘niemand, niemand meer dan hij wilde de grootste zijn.’ Louie’s oudere broer en zelfverklaarde lapzwans Charlie beschikt over de looks en de charme om het basiskapitaal van Sunset Films bij elkaar te brengen. Het is vanaf dag één een succes.

In de beginjaren was de filmindustrie niet veel meer dan een modegril. Wie op de kar sprong, kon snel zijn zakken vullen. Scenario’s en acteerprestaties hoefden niet veel voor te stellen: de markt schreeuwde vooral om méér, ‘meer worst van hetzelfde varken’. Een hond met een hoed op volstond om van entertainment te gewagen. Vrij letterlijk zelfs: het is met de avonturen van de goedafgerichte hond Duke dat Louie zijn eerste facturen betaalt. En als de hoofdrolspeelster zich schaamt voor de rotfilm waarin ze te zien was, heeft ze één troost: na afloop van de vertoningen worden de spoelen verbrand, om het zilver erin te recupereren. Waar gebeurd.

Ik, Hollywood is het verzonnen, maar niettemin geloofwaardige levensverhaal van een filmmagnaat. In een niet te stuiten stroom van korte scènes met veel dialoog tekent Van Loy een zeer vermakelijk portret van de opgroeiende filmindustrie. Een industrie die zich af en toe een Shakespeare-flop permitteerde, om door de kunstwereld voor vol te worden aanzien, en die Romeinse orgieën verteerbaar maakte voor de goegemeente door de heldin van de film te “verchristelijken”. Een industrie waarin vrouwen, hoewel ze vaak scenario’s schreven, toch vooral figureerden als koopwaar, dat (naarmate de jaren vorderden en de censuur zwakker werd) in steeds verdere stadia van ontkleding werd opgevoerd. ‘Het doorbreken van taboes betekent op zich niets,’ doet Van Loy iemand opmerken. ‘Laat de tieten van Natalie Ray zien. Wat dan nog? Over tien jaar laten ze allemaal hun tieten zien. Hebben we dan een betere wereld?’ Soms dringt dit element zich op de voorgrond, als diezelfde Natalie Ray gruwelijk verbrand raakt bij een “ongeval” met frietvet en niettemin de ster wordt van een schandaalfilm met veel bloot. Met een zorgvuldige fotografie en een stand-in is veel mogelijk.

Verval is onvermijdelijk. In 1956 verliest Louie zijn studio. Hij probeert dan maar als onafhankelijke de tijdgeest op z’n staart te blijven trappen. Zijn laatste film is een pretentieuze kunstfilm, geregisseerd door een Europese ‘auteur’. De diamanten woestijn wordt zonder geluid gedraaid. ‘De stilte leek het realisme van de beelden te verhogen. Vroeger was het ook stil, dacht Louie, en toch niet realistisch. Wat was er veranderd?’ De cirkel is rond.

Ik, Hollywood, een humoristische nep-biopic met soaptrekjes, schiet met een noodvaart uit de startblokken en Van Loy houdt dat tempo aan, met regelmatig nieuwe personages, veel verwikkelingen, huwelijken, verlovingen en verraad... Door de vele dialogen leest het allemaal lekker weg.

En toch... Ik, Hollywood lezend, stelde ik me de Eeuwige Vraag: wat is literatuur en wat is lectuur? Stijl maakt niet noodzakelijk het onderscheid tussen die twee, maar als dat wel zo was, zou Van Loy slagen – met de hakken over de sloot. Alle lof voor de dialogen, maar de rest van zijn proza mist een eigen karakter en is niet smetvrij. Sommige zinnen tonen slecht vertaald Engels (‘Ze schudden handen’), hier en daar staan vreemde taalfouten, ergens is sprake van ‘onsteile trappen’, alsof de auteur niet op het juiste woord kon komen voor zijn beschrijving en daarom maar voor een omgekeerde benadering ging. Er zijn meer voorbeelden te vinden.

Naar mijn gevoel blijft Ik, Hollywood hangen op het niveau van entertainment, omdat het deze turf aan een overkoepelend thema ontbreekt. Wie nauwkeurig tussen de lijntjes leest, zal merken dat ouderschap (en vooral vaderschap) een pijnpunt is. Dat was ook al zo in Van Loys vorige, De heining. Louie en Charlie zijn wezen, per slot van rekening. Er is een moment waarop Louie’s echtgenote Carol opmerkt: ‘als het erop aankomt, dan is familie het enige wat telt.’ Louie moet erom grinniken: ‘Dat was vroeger in onze melodrama’s de meest gebruikte tussentitel.’

Het thema bliksemt af en toe door de tekst, maar zonder ooit op de voorgrond te treden. Pas in de laatste honderd bladzijden, als de handeling zich naar de 21ste eeuw en naar Brussel verplaatst voor een coda die een heel andere sfeer ademt, komt het thema echt naar voren. ‘We zijn allemaal verlaten kinderen’, zegt iemand. Maar tegen die tijd is het te laat om nog betekenis te geven aan de drieste stroom anekdotes die Van Loy opdiende.

De uitgeverij zou in Ik, Hollywood graag Van Loys ‘literaire meesterstuk’ zien. Hoe amusant, meeslepend en lezenswaardig dit boek ook is, het valt te licht uit om die titel te verdienen. Van Loy moet opletten dat hij niet, zoals de ooit veelbelovende Bart van Lierde, vervalt in oppervlakkige overproductie.

Jan Van Loy, Ik, Hollywood.

Nieuw Amsterdam, 640 pagina’s, € 29,95 (gebonden) of € 22,95 (paperback)

De recensie werd geschreven voor de Standaard der Letteren (30/9/2011).

# 294 Het Willem Melchior-interview

2011-09-29T11:10:00.004+02:00

‘Seksualiteit blijft

voor de meesten onder ons

een groot mysterie’

Jeroen Brouwers prees de stilist in hem. Hij is een romanticus die zijn boeken nog met de hand schrijft. Hij is out and proud homoseksueel en masochist. En net zoals iedereen is hij in wezen slechts een romp. Gesprek met Willem Melchior.

We hebben afgesproken op het strand van Zandvoort. Daar situeerde hij ooit nog zijn zomerliefderoman Het hoofd op de buik (2002). Het leek ook wel juist om met Willem Melchior te praten op een plek waar het lichaam in al zijn glorie te zien is. De fascinatie voor het menselijk lichaam én voor de seksueel getinte pijniging ervan, zijn de onderwerpen van zijn nieuwe boek, Lichaam der smarten. Vier hoofdstukken lang reizen we mee naar Frankrijk met Melchiors alter ego Maarten Reijser. Samen met diens gastheer, Theo, net als Maarten een masochist, bezoeken we onder meer het kasteel annex klooster van La Père-Colline. Lichaam der smarten is beknopt (77 bladzijden) en houdt de kaarten dicht bij de borst. En er is lang aan geschreven: van september 2008 tot december 2010.

‘Ik dacht: ik zet het er maar eens onder,’ zegt Melchior. ‘Anders denkt het leeuwendeel van de lezers en van de recensenten dat het maar een tussendoortje is. Nee, dit boek moést kort. Ik ben twee-en-half jaar bezig geweest om het kort te houden.’

Je geeft de lezer weinig aanknopingspunten: geen genrevermelding op de kaft, geen samenvatting op de keerzijde. Alleen een fragment uit de tekst, over hoe de romp de essentie van de mens is.

‘Ja, bij de publiciteitsafdeling van de uitgeverij zaten ze met de handen in het haar. Roman, novelle, verhalen? Het valt onder geen enkel genre. In de nazomer van 2008 kwam ik op het punt dat ik dacht: stel dat ik nu nog één ding mocht schrijven, wat kies ik dan? Nou, dit.’

Maarten Reijser is een alter ego van je. Waarom gebruik je niet gewoon de ik-vorm?

‘Een derde persoon schept afstand en beperkt de formuleringen: in de eerste persoon ben je sneller geneigd om maar een eind weg te praten. Dit is het boek van de inperking, de concentratie. Ik heb nog wel gedacht om in een late fase de hij weer te veranderen in een ik, maar dat kon niet meer.’

Het “definitief” uitdrukken van je vaste obsessies is de inzet van Lichaam der smarten, denk ik.

‘Het moest over de beleving van het lichaam gaan. Het moeilijke is: als je het lichaam beschrijft, ben je gauw klaar. En als je er theorieën omheen gaat verzinnen, wordt het zo’n intellectueel schrijfsel. Ik wilde iets uitdrukken wat niet in woorden uit te drukken valt, en waar je dus met omtrekkende bewegingen bij in de buurt moet zien te komen'

‘Gerard Reve ontwikkelde een heel eigen jargon voor het lichaam, met jongensheuvels, geheime grotten en een toverstaf en zo... Dat was zijn manier om het lichamelijke te expliciteren en tegelijk het aanstootgevende te mijden. Bij Jean Genet worden lichamen meteen landschappen waarin je tochten onderneemt. Ik wou het lichaam zoals het is, zonder prachtige poëzie.’

Als je een kasteel beschrijft, in het tweede hoofdstuk, is het duidelijk dat je het als een lichaam beschouwt.

‘De benedenruimte is een buik, de bovenruimte een borstkas, de duiventoren bovenop is het hoofd. Tegelijk vond ik het ook veelbetekenend dat de onderste ruimte een soort kloostercel is en de bovenste een wachtlokaal voor de soldaten: de beschouwelijkheid en het vechten. Alweer zaken die met het lichaam samenhangen.’

Het lichaam wekt bij jou verlangen en melancholie op. Waarom melancholie?

‘Je kijkt naar een mooi lichaam, altijd in de wetenschap dat die schoonheid van zeer tijdelijke aard is. En dat er niets te verzinnen valt dat aan die schoonheid recht doet. Je lichaam heb je alleen maar als een soort voertuig. Je wordt niet verwacht dat instrument zelf mooi te gaan vinden. Het dient om mee naar de supermarkt te gaan. Je bevrediging moet je elders zoeken: in het stichten van gezinnen, het hebben van een leuke baan, een fijne vakantie... Zodra het lichaam de aandacht op zichzelf vestigt, wordt de rest van het leven volstrekt zinloos. Het lichaam is net zo zinloos als al de rest, maar het heeft minstens nog de schoonheid en de bekoring.’

Twee jaar geleden verscheen een bundeling van je romans en verhalen onder de titel Het lichaam bestaat niet. Probeer je met zo’n titel je eigen fascinatie uit te gommen?

‘Nee, het niet-bestaan van het lichaam is gewoon een deel van het raadsel. Je gaat naar het strand, je trekt je kleren uit en dan is je lichaam opeens heel erg aanwezig. Maar na het tijdje – je zwemt, je ligt op het zand, je drinkt koffie... – verdwijnt het weer. In die zin houdt het op te bestaan.’

Reve bij de mollen

Het lichaam is intussen opvallend afwezig: er staat een veel te stijve bries om op het zand te gaan liggen. We zitten daarom op het terras van Havana, een strand- annex homo-bar. Het is al de tweede keer dit jaar dat ik iemand interview op een plek met een Abba-soundtrack en cocktails op de kaart. Het heeft wel wat, om juist op dit soort plekken te vragen naar de belangrijke dingen des levens. Religie, bijvoorbeeld. Religie lijkt weer belangrijker te zijn geworden in Melchiors recente werk.

‘Het was er altijd, hoor. Zelfs over 24/7 [Melchiors roman over sadomasochistische fantasieën op het internet, mc] heeft iemand geschreven dat het doet denken aan de hermetici uit de middeleeuwen. Met geloof in de strikte zin, de regeltjes voor elke dag, heb ik niets, maar een bepaald soort aandacht en beschouwing leidt tot dingen die wel heel veel met het geloof te maken hebben. De religie die vragen stelt over onze tijd op aarde en wat we doen in afwachting van de dood: daar heb ik voeling mee. De Bijbel is daarnaast een lekker boek om mee te nemen op reis, je kan het eender waar openslaan en beginnen lezen. In de loop der jaren heb ik me er behoorlijk in verdiept. Prediker, dat kan je niet lezen zonder voortdurend alles te willen uitknippen en boven je bed of in het toilet op te willen hangen.’

Wat Reviaans allemaal. Straks word je nog ‘lidmaat’ van de katholieke Kerk.

‘Ik mag er niet aan denken. Maar ja, denk erover na: kloostercellen, gezangen, mannen in pijen die zichzelf kastijden en die bidden tot de man in het lendendoekje aan het kruis... Je snapt de aantrekkingskracht voor de masochist wel.’

Je hebt je laatst, in een lezersbrief aan De Groene Amsterdammer, behoorlijk opgewonden over de manier waarop een recensent het woord ‘masochist’ gebruikte.

‘Mijn vingers jeuken vaak om te reageren op de manieren waarmee over seks wordt gesproken. Ik doe het zelden, want het leidt te veel af. Maar een jaar geleden heb ik in De Groene een artikel gepubliceerd over de manier waarop Nop Maas, de biograaf van Gerard Reve, schrijft over diens seksualiteit. Maas typeert Reve als een sadomasochistische persoonlijkheid. Dat is direct de verklaring voor àlles. Zodra Reve iets lelijks doet of zegt: zie je wel, een sadist. Zodra hij iets over zijn kant laat gaan: zie je wel, een masochist. En nergens in dat hele boek wordt zelfs maar gedefinieerd wat Nop Maas onder die termen verstaat. Hij vermengt seksualiteit met persoonlijkheid en dat vind ik fout. Het is toch ongelooflijk? Reve heeft zijn hele leven lang geprobeerd om de mensen iets duidelijk te maken – tot op het punt dat men zei: daar heb je hem weer met zijn zweepjes en zijn meedogenloze jongens. Die man ligt nog nauwelijks bij de mollen of de biograaf verliest elke nuance uit het oog en gebruikt dat sadomasochisme tégen zijn onderwerp. Ik vermoedde al langer dat de meeste mensen die Reve lezen, manieren vinden om te negeren dat hij homo en sadomasochist was. Maar zijn biograaf?’

‘Nou, dat stuk van me was best pittig. En dan ben je een jaartje verder en staat de masochist daar opeens weer in een opsomming, tussen alcoholisten, junkies en barebackers. In datzelfde tijdschrift waarin ik pleitte voor een opener, meer genuanceerde kijk op dit soort zaken.’

Word je op die manier niet de woordvoerder van alle Nederlandse masochisten?

‘Als dat zo is, dan moet het maar. Af en toe word ik opgebeld door zomaar een mens, die graag eens koffie met me wil gaan drinken. Binnen vijf minuten begint de biecht. Ze zijn doorgaans niet blij met hun masochistische behoeften. (lacht) Nou, maak er toch maar wat van.’

‘De laatste jaren heb ik de psychologie van het masochisme onderzocht. Waar komt de masochistische geaardheid vandaan? Is het een gevolg van een trauma? Wat is de zin ervan? Dat vroeg men zich over homoseksualiteit al af – omdat je nu eenmaal verwacht wordt je voort te planten – maar sadomasochisme is biologisch gezien nog gekker.’

‘Ik heb nooit geloofd dat een trauma de verklaring zou kunnen zijn, maar ik wou niet terugschrikken voor de mogelijkheid. Sterke moederband, afwezige vader, een insluiper in je bed als je klein bent [dit laatste wordt beschreven in de roman Kindertijd, mc]... Alles werd overwogen. Ik heb theorieën opgezocht, er met mensen over gesproken... Maar ik werd niet gelukkig van de theorie en het jargon. Lichaam der smarten zoekt geen verklaringen meer: mijn masochisme is wat het is. De klemtoon ligt nu op de beleving. Bovendien lijkt het zo arrogant, om als mensen te denken dat als wij ergens de zin niet van inzien, die zin niet bestaat.’

Er is dus geen antwoord op de vraag waarom het pijnigen van het lichaam seksuele opwinding kan veroorzaken?

‘De hele schepping hangt van wreedheid aan elkaar. Dieren die elkaar opjagen, de buren en de collega’s die elkaar het leven zuur maken. Als je je daar te bewust van bent, kan je niet meer leven. Misschien is SM een manier om er toch mee om te gaan. Masochisme staat je toe je te identificeren met de verliezers. Als het er op aan komt, is dat de meerderheid.’

In je boeken is seksualiteit een zeer belangrijk onderwerp. Hoe belangrijk is het in jouw leven?

‘Van tamelijk doorslaggevend belang. Homoseksualiteit blijft toch een drama. Het dwingt je jezelf te vergelijken met je omgeving, en je toekomstverwachtingen te herzien. Zelfs als je er nooit problemen mee hebt gehad (zoals ik), blijf het toch een factor die alles verandert. Heel veel wat voor hetero’s vanzelfsprekend is, valt voor homo’s weg. Je wordt al vrij jong gedwongen om je te reorganiseren. Als een heterostel geen kinderen kan krijgen, is dat meteen een drama – bij een homostel spreekt het vanzelf. Onze zingeving ligt dus meteen elders.’

Is het niet juist een bevrijding van ingesleten patronen?

‘Je kan de uitsluiting als een zegening zien, maar het blijft fundamenteel dat je buiten staat. Ik heb ook de indruk dat de verdraagzaamheid weer terugloopt: men is zo vriendelijk geen problemen te hebben met homoseksualiteit, op voorwaarde dat je je aanpast aan de heteroseksuele normen. Ga op een boot staan in de gracht, ga naar een homokroeg of haal er een zweepje bij en de afkeer is helemaal terug. Een deel wordt geaccepteerd en de weerstand tegen alles wat daarbuiten valt, neemt toe. Wezenlijk begrip blijft een heikele kwestie.’

‘Seksualiteit blijft voor de meesten onder ons een groot mysterie. Eén van de goede kanten van homoseksueel zijn, is dat je je seksualiteit onder ogen moet zien, er bewust een plaats aan moet geven. Mensen tonen zich doorlopend zo trots op dat laagje beschaving, maar het fysieke, het dierlijke, is veel belangrijker.’

Fulmineren

Net had ik nog het gevoel dat mijn voorhoofd aan het verbranden was, nu worden we van het terras gejaagd door een bui (van slechts een paar minuten). Als vanzelf schieten we in de klaagmodus. ‘Ik heb de indruk dat er vandaag zo veel mededelingenproza verschijnt,’ zegt Melchior, als ik hem vraag naar zijn zorg voor stijl. ‘Veel schrijvers kunnen behoorlijk goed een verhaal construeren, maar met de taal doen ze weinig. Bijna iedereen kan schrijven; met een beetje een interessante kijk op de dingen kom je een heel eind. Maar het blijft opschrijven, niet schrijven. Ik ben voltijds schrijver geworden, omdat je het niet ergens bij kan doen. Als je het goed wil doen, moet je de tijd nemen. Nou denk ik wel dat ik de komende tijd wat meer dingen erbij ga doen, omdat je na twintig jaar toch een zekere ervaring hebt opgedaan. Fulmineren in de media, bijvoorbeeld. Over alle dingen die niet deugen (lacht).’

Dat is dan weer heel Jeroen-Brouwersiaans.

‘Met ons huidige kabinet valt er elke week wel wat te fulmineren. Of die Raad voor de Kunst, die vond dat het Fonds voor de Letteren best kon snijden in de werkbeurzen aan schrijvers. Daar moest ik vreselijk om lachen. Dat hele Fonds bestaat bij de gratie van het verstrekken van werkbeurzen aan schrijvers! De mensen die er werken, met hun salaris en hun vakantiegeld, die werden niet genoemd. Die doen namelijk werk en krijgen een salaris. Schrijven daarentegen is een hobby en je krijgt geen salaris, maar je ligt “aan het overheidsinfuus”.’

‘De hele samenleving heeft baat bij de kunst. Het geeft vreugde, ontspanning en zingeving. Het is een essentieel deel van het leven. Wees dan ook bereid daar iets voor te geven, aan die minderbedeelden die er hard voor werken.’

‘Het is nog maar een jaartje of tien geleden dat er grote artikelen in de krant stonden van vooraanstaande politici en mensen uit de kunst, die allemaal bepleitten om één procent van de begroting aan cultuur te besteden. Nu zegt men: we kunnen wel even zonder kunst. Ik sta er van te kijken hoe abrupt de perceptie van kunst is omgeslagen.’

Maarten Reijser stelt ergens vast: ‘Hij was volmaakt gelukkig’. Ben jij gelukkig, masochist zijnde?

‘Jeetje. (een stilte) Ik weet nog dat ik tussen mijn twintigste en vijfentwintigste erg gelukkig was. Op de bonnefooi door de wereld reizen, een gelukkige liefde, alles ligt open, het schrijven begon vorm te krijgen... Nu ben ik minder gelukkig. Men zegt vaak: die jongelui van twintig zijn vast niet gelukkiger. Dat zal wel zo wezen, maar ze zijn toch maar mooi twintig. (lacht) De jeugd is bekoorlijk en mooi. Daar was ik me op mijn twintigste ook bewust van. Ik heb mijn best gedaan ervan te genieten. En toch sta je gek te kijken als het dan opeens voorbij is. Nou ja, het geluk wordt ook specifieker. Met dit boekje ben ik erg gelukkig. En ja, met mijn tepels ook.’

Het lichaam bestaat niet bundelde zowat al je werk, Lichaam der smarten condenseert het in 77 bladzijdjes. Welke ambitie heb je nog?

‘Ik dwing me om door te schrijven aan een breder opgezette roman en niet te streng te zijn. Lichaam der smarten is eindeloos herschreven, tot op het woord precies. Volgende keer mag er ook flauwekul bij en hier en daar een gebeurtenis die misschien wel, misschien niet iets betekent. Normaal gezien wil ik een hoofdstuk of episode helemaal klaar hebben voor ik doorga naar het volgende. Dit keer laat ik het sneller liggen, min of meer klaar, om tempo te maken. Dat is nieuw. En dat is fijn, want na Lichaam der smarten dacht ik: nou mag ik wel dood. Dat bracht een beetje een dipje, want het boek was klaar, maar het doodgaan wilde niet vlotten. Wat moest ik nou weer verzinnen, hè? En nu ben ik weer bezig, met onbevangenheid. Mijn uitgever stelde voor: kijk eens uit het raam. (lacht) Maar ik ben meer het type-Proust: als ik straatrumoer hoor, doe ik het raam dicht.’

Willem Melchior, Lichaam der smarten. Atlas, 77 bladzijden, € 16,95. Dit interview werd afgenomen in juni 2011 en verscheen in juli in de Standaard der Letteren.

# 293 ARCHIEF: Een land voor jezelf

2011-09-28T14:34:00.004+02:00

Ondanks de titel is dit geen post over Palestina of aanverwante rampgebieden. Zeer binnenkort verschijnt de tweede roman van Rachida Lamrabet. Daarom, hieronder, mijn recensie van haar eerste. Uit 2007 alweer...

Virginia Woolf hield in 1928 een toespraak over vrouwen en literatuur. Ze had zich er van af kunnen maken met een historisch overzicht, schrijft ze zelf in de openingsregels. In plaats daarvan maakte ze van A room of one’s own een mijlpaal in de geschiedenis van het feminisme.

Woolf wou voor haar toespraak opzoekwerk verrichten in de universiteitsbibliotheek van Cambridge. Die bleek echter verboden terrein voor vrouwen, tenzij ze gechaperonneerd werden of een aanbevelingsbrief konden voorleggen. De kamers van de literatuur waren plechtig op slot gedraaid. Slegs vir mannen.

Iets soortgelijks overkomt Mara, één van de personages in Vrouwland, de prima debuutroman van Rachida Lamrabet. Mara is tegen haar zin weer in haar land van herkomst beland en gaat op zoek naar een hotel. Dan blijkt dat een vrouw alleen in een Marokkaans stadje helemaal geen hotelkamer kan krijgen.

Staat dat in de wet? Allicht niet.

Is het niettemin een wet? Reken maar.

Ook later in het boek merken we dat Mara in Marokko een vogel voor de kat is: ‘Ze had er de pest in omdat ze niet zelf kon rijden. Maar hier durfde ze echt niet, ze wist niet waar ze naartoe moest en er mengden zich te veel muilezels, zwerfhonden, kinderen en halvegaren in het verkeer.’ De enige plaats waar zij een zelfstandige vrouw kan zijn, is het Westen. ‘Vrouwland’ wordt dat Westen dan ook consequent genoemd in deze roman. De mannelijke personages hebben er niet veel mee op.

Mara heeft zich losgemaakt van haar familie en haar gemeenschap. Ze heeft voor zichzelf gekozen: ‘Ik ben ervan overtuigd dat je niet echt vooruit kunt komen als je niet definitief breekt met je gemeenschap, een gemeenschap die de verpersoonlijking is van marginaliteit, van holle armoede.’ Het liefste wil ze die achtergrond definitief vergeten, maar dat is onmogelijk als je op een politieke lijst staat precies omwille van die achtergrond. Mara moet datgene uitspelen wat zij het meeste verafschuwt.

Afschuw, pijnlijk maar onmiskenbaar. Mara’s analyse van de allochtone gemeenschap zit o.a. in een passage over de duiven die zij van op een terras kan zien:

Alles was er genoeg en het werd hun toegeworpen zonder de minste inspanning van hun zijde. Het was altijd zo geweest en de duiven hadden er het volste vertrouwen in dat het ook altijd zo zou blijven. [...] Zolang ze zich omringd wisten door grote en kleine brokjes van overvloed, waanden ze zich in het paradijs.

Mara’s eigen paradijs krijgt ongewenste bezoekers over de vloer: afkeurende mannen, een criminele broer, een postbode met een brief van een geliefde uit het verleden. Kronkelpaden en toevalligheden brengen alle personages ten slotte samen in een Marokkaans dorp, waar de plaatselijke toverkol voor het slotakkoord zorgt. Onderweg passeert zo’n beetje alles wat de allochtone gemeenschap in dit land van ver of van nabij aanbelangt: religieuze extremisten, discriminatie, bijgeloof (veel bijgeloof), de wroeging van de allochtone politica die aan belang wint door haar gemeenschap te stigmatiseren, de haat-liefdeverhouding van de allochtonen met hun “thuisland” en de haat-liefdeverhouding van de autochtone Marokkanen met het Westen.

En onvermijdelijk natuurlijk ook ontworteling. ‘Ze was op een plek halverwege haar thuis en een plek die ze wel kende, maar waar ze geen affiniteit mee had.’ In deze zin zou ‘haar thuis’ zowel België als Marokko kunnen zijn: welk land je ook invult, de zin blijft even hard kloppen.

Het lijkt te veel voor één, niet erg dikke roman, maar het snelle verhaalverloop, met flink wat scherpe bochten en stemmingswisselingen, houdt het geheel geloofwaardig. Ook de stijl jaagt het tempo op: veel korte zinnetjes, soms in stukjes gehakt als een toneeltekst. Sober mag die stijl niet heten – daarvoor zijn er te veel herhalingen en poëtische uitweidingen – maar wel eenvoudig en efficiënt.

Minpuntje aan Vrouwland is de magisch-realistische ontknoping. De voorspellende dromen en de finale met het magische diploma wil ik best nog slikken. Het is de clichématige invulling ervan die me deed lachen. Waarom moet die kruidenwichelaarster of welk beroep die toverkol van dienst ook uitoefent, nu ‘ogen als fonkelende kolen’ hebben en ‘een verticale getatoeëerde lijn [...] van het midden van haar voorhoofd tot tussen haar wenkbrauwen’? Wat is dat, haar kosmische antenne of zo?

Maar goed, alle gekheid op een getatoeëerde lijn: Vrouwland is een heel vlotte, plezierige roman die zich ontpopt tot een feministisch traktaat. Want ja, natuurlijk is Mara te hard voor zichzelf en voor haar omgeving. Desondanks is zij hier duidelijk de voorbeeldfiguur: de pionier die moet lijden om andere kleine uitbraakpogingen mogelijk te maken. Vrouwland schetst een bij momenten beklemmend gemeenschapsgevoel. Met Mara en enkele andere personages verlang je naar een gemeenschap die omhult zonder te verstikken, die aanvoelt zonder je voortdurend in het oog te houden. Een gemeenschap zoals de toeschouwers in een theater, vlak voor het doek opgaat:

De duisternis omhulde haar als een zachte donsdeken. Ze hield van dat gevoel, achteroverleunen in een comfortabele stoel en omgeven worden door een doorzichtig zwart dat niet leeg was, dat ademde en ritselde, schuifelde en kuchte in hooggespannen verwachting.

Rachida Lamrabet, Vrouwland. De Bezige Bij Antwerpen, 236 blz., € 19,95 euro.

# 292 Een beest met meerdere koppen

2011-09-27T17:53:00.003+02:00

Stijlbeheersing dreigt een automatisme te worden in de nieuwe Dimitri Verhulst.

Jezus Christus die naar Brussel komt: wat een idee. Het is geleden van 1957 dat er nog eens een Messias is gearriveerd in de Vlaamse literatuur, en toentertijd vermomde Hij zich als Joachim Stiller. De Heer gaat wel met Z’n tijd mee: bracht Hij een halve eeuw geleden slechts een klein groepje ingewijden op de hoogte van Zijn komst, dit keer verstuurt Hij simpelweg een persbericht.

De intrede van Christus in Brussel (in het jaar 2000 en oneffen ongeveer) beschrijft de voorbereidingen van Zijn komst. Welke route door Brussel zal de Heiland nemen? Wie mogen het ontvangstcomité vormen? Waar vind je een vertaler Aramees-Nederlands?

De nakende intrede blijft niet zonder gevolgen. Mensen veranderen. Automobilisten laten hun ongeduld varen. Asociaal gedrag en desinteresse voor de ander nemen af. Politieagenten tonen zich redelijk. Een vrouw doorbreekt op de tram de autistische stilte met een zin die ze las in haar krant: ‘Nous sommes des passeurs, nous avons besoin des mots des autres.’ Hoogwaardigheidsbekleders tonen zich van hun menselijkste kant. Eigenlijk zijn alleen de vertegenwoordigers van de Katholieke Kerk minder blij met het nieuws. Je zou verwachten, aldus Verhulst, dat ze ‘gaga van geluk’ waren, maar ze vrezen het oordeel van hun chef, de Danneelstapes indachtig. En bij dit alles is er maar één groep mensen die zichzelf blijft: de NMBS-vakbonden kondigen een staking aan, op de dag van Christus’ komst.

Zes parlementen

Van een hoofdpersoon is in de nieuwe Dimitri Verhulst amper sprake. Niet dat de auteur teruggrijpt naar de ’t uit Godverdomse dagen op een godverdomse bol; hij wekt eerder de indruk geen zin te hebben gehad in uitgewerkte personages. Hij had een ik-verteller nodig die niet met de auteur samenviel en heeft die minimaal aangekleed. De naamloze, mannelijke ik heeft een vriendin (maar niet lang meer), een moeder (maar die sterft), een vader (maar die heeft hij nooit gekend) en een mogelijke nieuwe liefde (aan het eind, maar het is onwaarschijnlijk dat die ooit tot bloei zal komen). De hoofdstukken waarin de ik zich opeens als een personage gaat gedragen rijmen maar moeizaam met de rest van het boek, een lang uitgevallen, malle column over België.

Want natuurlijk draait het allemaal rond België: de intrede van Christus is niet zomaar toevallig op 21 juli. Verhulst leeft zich uit in een burleske schets van ons koninkrijk, dat hij typeert als

de hypochonder van de geografie: de Staat die geloofde dat hij niet lang meer zou blijven bestaan en dus slechts met de grootste tegenzin nog investeerde in zichzelf, waardoor hij, omdat hij nu eenmaal bleef bestaan, verder moest als een gedurig achterop gesukkelde natie die te weinig geïnvesteerd had in zichzelf.

Terwijl het verhaal minimale vooruitgang boekt, leeft Verhulst zich uit in een schildering van onze liefdevolle clichés: Manneken Pis, onze zes parlementen en 537 parlementairen, de negentien burgemeesters van Brussel, onze ‘vaste tijdelijke regering van lopende zaken’, ons totale gebrek aan nationale fierheid of internationaal vermaarde beroemdheden, ons legioen tv-koks. De minder liefdevolle clichés zijn er ook: de asociale, autistische Belg, de agressieve Vlaams-nationalist, de weerzin waarmee professionele schrijvers behandeld worden, een rommelig asielbeleid, de slordigheid van onze journalistiek.

Het beeld van België dat Verhulst op die manier bij elkaar bricoleert, mist originaliteit en komt belegen over. Verhulsts gitzwarte, iconoclastische, vaak scabreuze humor maakt het geheel lange tijd verteerbaar, maar bij momenten zwalkt hij over de dunne scheidslijn tussen misantropie en lezersbrievenzurigheid. Die alinea over de nadelen van de Eurostar, is die ergens goed voor? De passage over stadskinderen die geen verband zien tussen yoghurt en koe: is dat niet gewoon gezeur? Ja, dat is het.

Met zwier verwoord gezeur, uiteraard. Sinds de stilistische krachttoer van de Godverdomse dagen heeft Verhulst wat gas teruggenomen. Net als in De laatste liefde van mijn moeder is het proza hier vloeiend en muzikaal, met archaïsche en Vlaamse wendingen. Een dik, romig proza dat prettig wegleest. Misschien vloeit het Verhulst zelfs iets te makkelijk uit de pen, dezer dagen: De intrede van Christus in Brussel is op automatische piloot geschreven, zonder veel nadenken over personages, samenhang, structuur of inhoud.

De verzoeting

Eén passage in dit boek leest, in eerste instantie, als een alternatief einde voor Godverdomse dagen, maar ontpopt zich tot een sleutel voor de hele tekst. Stopte Godverdomse dagen bij de atoombom op Hiroshima, dan bespreekt Verhulst hier kort de tweede helft van de twintigste eeuw. De jaren 1960 en vooral 1990 typeert hij als de decennia van de hoop:

het apartheidssysteem in Zuid-Afrika stortte in, de Koude Oorlog verdween uit het script van de Apocalyps, de Berlijnse Muur werd gesloopt, fluwelen revoluties gaven het volk een stem... en wat ik nog had bewaard aan de utopist in mij stond daarmee op en rook z’n groot gelijk van heel nabij. Ideologisch waren dat de mooiste dagen van mijn leven.

Volgen: Rwanda, Srebrenica, 9/11, etc.

Wat Verhulst in wezen beschrijft, in dit nieuwe boek, is wat er kan gebeuren als er opeens weer hoop is. Jezus’ bezoek is iets om naar toe te leven, iets wat de mensen “ontzuurt”. We lezen woorden als ‘belofte’, ‘bevrijders’. Brussel hervindt ‘het geloof in zichzelf’. Met deze utopische fantasie (die uiteraard eindigt in de diepste duisternis) sluit Verhulst aan bij zijn grote voorbeelden. De teleurstelling over de utopieën van de jaren zestig is instrumenteel voor het proza van Jeroen Brouwers – lees daarover, als sleuteltekst, zijn essay ‘Jan Emiel Daele’ in de recente bundel Gezichten, gestalten. De vergelijking met Louis Paul Boon en diens Vergeten straat ligt al helemaal voor de hand.

De intrede van Christus is een beest met meerdere koppen. Een duidelijk diepgeworteld project, halfslachtig uitgevoerd, bij vlagen hilarisch, bij momenten oersaai. De poëtische slotregels zorgen ervoor dat de vertelling netjes landt, maar doen de turbulentie onderweg niet vergeten.

Dimitri Verhulst, De intrede van Christus in Brussel (in het jaar 2000 en oneffen ongeveer). Contact, 175 bladzijden, € 18,95. Deze recensie werd geschreven voor de Standaard der Letteren en verscheen in de krant op 23 september, met minimale wijzingen.

# 291 De last van een stamboom?

2011-09-26T13:42:00.001+02:00

Jeugdboekenschrijfster Karlijn Stoffels weet aangenaam te verrassen met Zuiderzeeballade, haar eerste roman voor volwassenen.

Mati’s moeder is – laten we mild zijn – een tang. Een veeleisend oud mens, die het personeel van het bejaardentehuis graag op de kast jaagt. Mati stopt veel tijd en energie in haar; als dank krijgt ze verwijten en vernederingen. In tegenstelling tot haar zus, de favoriete dochter, hangt Mati niettemin aan haar moeder en blijft de afstand tot hun vader groot.
Mati’s moeder, Hanna, woonde in Zwartsluis. Dat is een oude Zuiderzeehaven en het verklaart waarom Mati vaak aan de ‘Zuiderzeeballade’ moet denken als ze haar moeder bezoekt. (Die ballade is ‘een Nederlands lied dat in 1958 werd geschreven [...] ter gelegenheid van de voltooiïng van de dijkaanleg om Oostelijk Flevoland’, zegt Wikipedia.) Het nummer brengt een hele sliert andere liederen uit vervlogen tijden mee, en de herinneringen die bij die muziek horen. Dit is de start van een familiegeschiedenis die enkele generaties terug in de tijd gaat.

Op het eerste zicht lijkt dit een standaard-familieroman te worden, maar geef Zuiderzeeballade hoop en al vijf bladzijden de tijd en je merkt dat je meegesleept wordt door Stoffels’ vlotte verteltoon. Zo meander je mee door de tijd, waarin zich langzaam een patroon aftekent. Over de huwelijksnacht van Mati’s oma Pi lezen we bijvoorbeeld: ‘In het aardedonker voltrok zich een onhandige en pijnlijke paring.’ Het mannelijke deel van die paring is enkele pagina’s verderop al aan het flirten met een ander. En elders in de familiestamboom wordt een vrouw geconfronteerd met de onredelijke jaloezie van haar echtgenoot: ‘Natuurlijk zuchtte ze vermoeid als hij aanstalten maakte haar te “bezitten”, want ieder ander gedrag, zoals blijk geven van geestdrift, zou hem hoogst argwanend gemaakt hebben.’

Zuiderzeeballade is het verhaal van één vrouw, Hanna, die mentaal buigt. Onder de druk van de geschiedenis (m.n. WO II), maar ook onder de dagelijkse druk van het leven dat vrouwen verondersteld werden te leiden. Hanna is genekt door de huishoudelijke plichten en de zorg voor drie kinderen, terwijl haar man eerst zat ondergedoken en daarna twee jaar in legerdienst moest. Haar academische interesse is gedoofd, samen met haar levensvreugde en de liefde voor haar man. Als het vuur ten slotte weer opgloeit, ontwikkelt ze een manisch-depressieve stoornis. Hanna brengt periodes in een instelling door en haar man ziet zich verplicht om te ‘leuren met de kinderen, alsof hij een nest jonge poesjes aan de man moest brengen’, op zoek naar opvang.

Wat houden we uiteindelijk in handen?

Familieroman, psychologische of feministische roman, tijdsbeeld?

Stoffels lijkt vreesachtig voor elke vorm van interpretatie. Ze geeft Mati bijvoorbeeld de vriendschap van een Marokkaanse familie, waarvan de leden benijdenswaardig close zijn met elkaar, maar ze vermijdt de vergelijking te maken met het gezin waar Mati uit komt. Dat heeft als nadeel dat haar roman niet meer kan worden dan een reeks losjes aan elkaar gelijmde anekdotes over één uit elkaar vallend gezin.
In een flashback naar WO II maken we kort kennis met Hanna’s vader, die stambomen uitpluist en vervalst om te “bewijzen” dat Joden eigenlijk helemaal niet Joods zijn. Misschien is dat nog de beste samenvatting van deze roman: dat de stamboom waarmee je geboren wordt, een last kan zijn. Een anti-familieroman dan maar?

Karlijn Stoffels, Zuiderzeeballade. Querido, 256 bladzijden. Recensie geschreven voor de Standaard der Letteren.

# 290 Ten oorlog! (maar eerst een borrel)

2011-09-24T19:05:00.003+02:00

Kort na elkaar verschenen twee nieuwe toneelteksten van Tom Lanoye in boekvorm: één Tsjechov-marathon, één originele tekst.

De Russen! Met uitroepteken en al. Het lijkt een late eruptie van Koude Oorlog-paranoia (hemeltjelief, daar komen de communisten!), maar het is de titel van het stuk dat Tom Lanoye schreef voor Ivo Van Hove. Hij bewerkte daarvoor twee vroege stukken van Anton Tsjechov: Platonov (1881) en Ivanov (1887): grotendeels volgt hij het verhaal van Ivanov en voegt er personages van Platonov aan toe. Platonov is jeugdwerk en werd pas ontdekt na Tsjechovs dood. Het duurt makkelijk vijf uur en is dan nog altijd niet afgelopen. “Gehermonteerde” versies van Platonov zijn daarom niet ongewoon, maar de kruising met Ivanov is Lanoye’s vondst.Bijna tegelijk ging een tweede Lanoye-tekst in première: Bloed & rozen. Het lied van Jeanne en Gilles, dit keer voor Guy Cassiers. Ook dit stuk verscheen in boekvorm, al is het niet meer in de handel (waarover later meer). Bloed & rozen maakt gebruik van bekend materiaal: de processen tegen Jeanne d’Arc en Gilles de Rais. Onder anderen Hugo Claus, Michel Tournier en Hubert Lampo gingen eerder met dit materiaal “aan de slag”.

Machtig veel volk

Theaterteksten worden zelden gerecenseerd, maar voor Tom Lanoye maken we hier graag een uitzondering. Ten oorlog is een hoogtepunt in zijn oeuvre, Fort Europa een sleuteltekst – hoe zouden we dan twee nieuwe Lanoye’s over het hoofd kunnen zien? Het zijn bovendien sterk verschillende teksten. Bloed & rozen werkt met koningen, hovelingen, hemelse stemmen en demonen; De Russen! draait rond de financiële en andere besognes van verarmde landadel. De eerste helft bestaat voornamelijk uit een lange receptie in het huis van districtsbestuurvoorzitter Pavel Lebedjev en zijn vrouw. Dit is voor elk personage de gelegenheid om persoonlijk gewin (en soms geluk) na te streven. ‘Tableau de la troupe’ noemt Lanoye het tweede bedrijf en er loopt inderdaad machtig veel volk over de scène: achttien personages. De lijst op pagina 7 is geen overbodige luxe om die allemaal uit elkaar te houden.Het enige echt vervelende is dat de hoofdpersonen zo inwisselbaar zijn. Beiden getrouwd en later verliefd op een ander meisje. Beiden lijdend onder het verwateren van hun ambities. Geen verschillen in hun manier van praten. Nog een geluk dat de één virulent antisemiet is en de ander getrouwd met een Joodse.

Bloed & rozen is veel overzichtelijker. In het eerste deel staat Jeanne d’Arc centraal, of beter: de manier waarop het hof van de Dauphin haar manipuleert. Het eindigt met haar terdoodveroordeling voor een kerkelijke rechtbank. Gilles de Rais is in dit eerste deel een nevenpersonage. Deze edelman is Jeannes wapenbroeder, maar ze weet niet hoe belangrijk vechten voor hem is. ‘Gezegend zij Uw heerschappij,’ bidt Gilles, ‘gebouwd op wraak en straf, op vrees en pijn. En dank dat ik daarvan het apparaat mag zijn.’ De pijnlijke dood van Jeanne – ze wordt op een brandstapel met kurkdroog hout gezet, zodat ze niet kan stikken in de walmen, maar effectief verbrandt – doet hem zijn verstand verliezen. In deel 2 heeft zijn verslaving aan geweld een perverse wending genomen. Opnieuw is het de Kerk die het proces voert.

Zeg ne keer

Bloed & rozen heeft van bij het begin scènes en personages die buiten het gewone liggen. De confrontatie tussen een konkelende hofhouding en één simpel boerenmeisje. Een terzijde tussen een moeder en een zoon (de Koningin en de Dauphin) met een zwaar geaccidenteerde voorgeschiedenis. De ene vrouw die de andere opdraagt te bewijzen dat zij maagd is. Dit is, stuk voor stuk, andere koek dan de oeverloze borrelgesprekken over leningen, huwelijken en depressies in De Russen! Lanoye serveert bitsige, spannende dialogen, terwijl hij sluw en met omtrekkende bewegingen op zijn thematiek afkoerst: de verstikkende macht van de Kerk. Pas als bisschop Cauchon het schijnproces tegen Jeanne inleidt met de 21ste-eeuwse woorden ‘Allez. Zeg ne keer’, klikt alles op zijn plaats.

‘Denk toch ook eens een keertje aan ons’, fezelt Cauchon. ‘Wij lijden ook. Wij, de Kerk waarin u zo gelooft: wij zijn hier het grootste slachtoffer. (...) U steekt onze kwetsbare Moederkerk een mes in de rug.’ Puur de Danneels-tapes. Als Jeanne om een onderhoud met de paus vraagt (zoals de misbruikslachtoffers), wuift de bisschop dit weg met de woorden: ‘Onze Heilige Vader kan zich niet bezighouden met ieder bagatel.’

Bloed & rozen demonstreert, aan de hand van twee historische processen, hoe de Kerk afrekent met medestanders die niet langer nuttig zijn of die het instituut dreigen te beschadigen. Dit is het terrein waarop een taalkunstenaar als Lanoye zich thuis voelt: goochelen met woorden, omkeringen en verdraaiingen. Het proces tegen Jeanne is een vuurwerk van drogredeneringen, talige spitsvondigheden en zwarte humor. Als de bisschop exact dezelfde technieken gebruikt tegen Gilles de Rais, blijkt hoe diep zijn hypocrisie gaat. Twee processen, met dezelfde leugenachtige wendingen. Dezelfde trucjes, toegepast op wie dat het minst verdiende en wie dat het meest verdient. De Kerk maakt geen onderscheid tussen een diepgelovige maagd en een ontspoorde knapenschender + moordenaar.

En Lanoye durft nog meer. Aan het einde van deel 1 vergelijkt bisschop Cauchon de terechtstelling van Jeanne d’Arc met de dood van Jezus: ‘om de zonden van de wereld weg te nemen is soms een pijnlijk offer nodig in één enkel persoon. Ook de Zoon van God is gestorven om ons allen te verlossen.’ Maar wat de Kerk kan, kan de misdadiger ook: in de slotscène verandert Gilles op de brandstapel in een omgekeerde Christus. Zijn twee trawanten, links en rechts van hem, vormen de goede moordenaar en zijn tegenhanger, die ook aan Christus’ zijde hingen. En Gilles zelf moedigt de toeschouwers aan om al hun zonden op zijn stapel te gooien: hij zal ze allemaal meenemen naar de hel, samen met de zijne.

Blijf praten

In De Russen! zitten ook flarden heden, maar ze liggen er dik op. De personages praten bijvoorbeeld opeens over respect of het recht op beledigen, en bijten de Joodse personages toe dat het goed zou zijn ‘als ook jullie eens wat humor zouden kweken, in plaats van alleen maar koters bij de vleet’. Het zijn opdringerige erupties van het heden in een tekst die voor de rest stevig in het (theater)verleden verankerd is.

Bloed & rozen toont nogmaals de kracht van Lanoye als dramaturg: dit is een stuk waarin de structuur, de rolverdeling en de spiegeleffecten tussen deel 1 en 2 van groot belang zijn. Het is een áf stuk, terwijl De Russen! een open tekst blijft, redelijk rauw en overvloedig materiaal waar een regisseur nog duchtig in moet wieden.

Teveel is het probleem van De Russen! De Joodse Sarah is één van de interessantste en meest hedendaagse personages, omwille van haar ontworteling: verstoten door haar familie toen ze zich liet dopen, nooit aanvaard door het milieu van haar echtgenoot. De Russen! heeft echter zo veel personages en zo veel verhaallijnen, dat die van Sarah nooit helemaal tot z’n recht komt. ‘Blijf praten, blijf praten!’ smeekt Sarah dokter Lvov: ze heeft in zijn woorden, zijn grote principes en idealen, iets herkend van de man met wie ze trouwde en die spoorloos verdwenen is. Maar haar smeekbede geldt alle personages in dit lange, woordrijke stuk, waarin er gepraat, gebabbeld, getaterd en getetterd wordt tegen de sterren op. Is ‘Allez. Zeg ne keer’ de sleutelpassage in Bloed & rozen, dan denk je bij De Russen! al gauw ‘Allez. Zwijgt ne keer.’

Allemaal heel ongewoon voor Lanoye. Is het Tsjechov-project hem boven het hoofd gegroeid? Op de kaft staat te lezen dat Tsjechov Lanoye’s ‘derde grote idool uit de wereldliteratuur is’, na Shakespeare en Euripides. Het had geen kwaad gekund om in een voor- of nawoord uit te leggen waarom hij zoveel van Tsjechov houdt – de oeverloze tekst zal dat niet duidelijk maken. Lanoye heeft zijn best gedaan om de dialogen te verlevendigen, maar het waarom van zijn Tsjechov-kruising blijft een raadsel.

Dus ja, het is een spijtig toeval, maar: het boek dat het meest uw aandacht verdient, ligt niet in de boekhandel. Lanoye verkoos namelijk de tekst van Bloed & rozen exclusief en één dag lang te verkopen via De Morgen. Maar geen nood: de restvoorraad is intussen hier al opgedoken en je zal zien dat er nog wel eens een reguliere herdruk komt. Even goed rondkijken, kortom: het loont de moeite.

Tom Lanoye, De Russen! Prometheus..

Tom Lanoye, Bloed & Rozen. De Morgen/Toneelhuis.

Een kortere versie van deze recensie verscheen in de Standaard der Letteren van 15 juli. Een andere, eveneens kortere versie stond in het tijdschrift ZiZo.

# 289 Het is zwaar, beroemd te zijn

2011-09-23T11:22:00.005+02:00

De vader van Maarten ’t Hart had zijn zoon het liefst dokter zien worden. ‘“In dienst van de lijdende mensheid,” zei mijn vader met betraande ogen, “wat kan er nou mooier zijn?” Ik hield voor mij wat ik dacht: laat die lijdende mensheid alsjeblieft creperen, en de gezonde mensheid erbij, want de mens is een ramp voor alles wat leeft’.

’t Hart ging op zoek naar een beroep met zo min mogelijk medemenselijk contact: ‘Als ik contact wil met een medemens zet ik wel een cantate van Bach op.’ Als bioloog lukte dat aardig, als schrijver minder. Schrijvers moeten namelijk optreden. Interviews in de bib, promotiereizen, gastschrijver-zijn, signeersessies, het houdt niet op. En ook al is ’t Harts antwoord bijna altijd “nee”, af en toe moet hij toch echt zijn erf af. Bijvoorbeeld als zijn boeken vertaald worden, in het Engels of het Duits. In Duitsland wordt hij zelfs beroemd en is het hek dus van de dam.

Met Dienstreizen van een thuisblijver breit ’t Hart een vervolg aan het autobiografische boek Het roer kan nog zesmaal om, uit 1986. Was er in dat eerdere boek veel aandacht voor zijn jeugd, in het vervolg staat de ouder wordende schrijver centraal.

Er is nog een ander onderscheid tussen beide boeken. In 1986 stond de reeks Privé-domein, waarin beide titels verschenen zijn, nog voor hoogwaardig drukwerk: verzorgd boek, sjiek papier, stevige rug. Anno 2011 is een nieuwe titel in Privé-domein een flutpaperbackske met een rug die al breekt als je er eens kwaad naar kijkt en een doordeweekse papiersoort waarvan de drukker toevallig goedkoop een palletje extra kon bestellen. Wie de vergane glorie van Uitgeverij De Arbeiderpers wil ondergaan – vroeger een uitgeefhuis dat zich met literatuur bezighield, vandaag een papierproducent die draait op het esoterische geëmmer van Paulo Coelho, Geert Kimpen en Arthur Japin – die persoon voele het papier van Privé-domein. Daarmee is alles gezegd.

Om terug te keren tot ’t Hart: er worden in dit boek onvermijdelijk stokpaardjes bereden. Klassieke muziek, ongerijmdheden in de Bijbel, ‘t Harts obsessieve gierigheid, Maassluis... In het eerste hoofdstuk al neemt ’t Hart ons mee naar dat plaatsje, zijn geboortedorp. Het is een onvervalste valse start voor het boek. Een lijst van verdwenen gebouwen, straten en aanlegsteigers: meer is dit hoofdstuk niet. Oude-mannen-geklets, dit, ontdaan van elk belang voor iedereen behalve de betrokkene zelf.

Gelukkig worden de koffers daarna écht gepakt. Veel schoonheid krijgt ’t Hart onderweg niet te zien. ‘Het smoezelige platteland veranderde gaandeweg in een sjofele buitenwijk’, schrijft hij, gezeten in een Engelse trein. ‘Het was net of we afdaalden in een poel, in de Liverpool.’ Even verderop zijn raamkozijnen geschilderd ‘in heftige schrikkleuren’. Tijdens andere dienstreizen wordt ’t Hart geconfronteerd met onbetrouwbare bewonderaars, luie academici en de ergste van allemaal: collega-schrijvers. Neuroten met lange tenen. En een venijn! ’t Hart geeft zelf het goede voorbeeld en sneert (o.a.) naar Connie Palmen, ‘laagvlieger’ Bernlef, Anna Enquist (‘de Schrijfster’) en Brigitte Raskin.

Zuur is dit boek allerminst. ’t Hart is zelden grappiger geweest. Zoals andere “autobiografische” schrijvers (Koenraad Goudeseune, bijvoorbeeld), maakt hij een personage van zichzelf: een vriendelijke a-sociaal die het ook niet kan helpen dat hij omringd wordt door mafketels. In zijn beschrijvingen is de komische hyperbool nooit ver weg. Een boek is zo dik, ‘het moest met een steekwagentje mijn huis binnengereden worden’. Vroeger zaten de kerken nog vol, dus als de mensen begonnen te zingen ‘hoorde je dat de mantelmeeuwen die buiten op het dak zaten van schrik krijsend wegvlogen.’

Deze beschrijvingen geven een cartooneske toets aan de gebeurtenissen. Ze wijzen echter ook op een belangrijke disclaimer bij het boek: het mag dan wel autobiografisch zijn, daarom is het nog niet echt zo gebeurd. De lezer moet zelf maar bepalen wat hij wenst te geloven. Zo privé is dit domein echt niet.

Dat Harry Mulisch zich bekloeg dat hij economy class moest vliegen? Ik geloof het best. De ontmoeting met het langnagelige meisje dat ’t Hart verwarde met Maarten Biesheuvel is, wie weet?, gebaseerd op waargebeurde feiten, maar duchtig vertimmerd tot een afgerond verhaal. En zou ’t Hart echt gefotografeerd zijn op een begraafplaats, door een fotograaf die Tobias Todt heet? En die begint op te sommen waaraan een man van ’t Harts leeftijd allemaal kan doodgaan, om de gepaste, bedroefde uitdrukking op diens gelaat te krijgen? Het lijkt te literair, te mooi om waar te zijn.

Soms slaat ’t Hart spijkers met koppen. Over het prijzencircus in het literaire wereldje heeft hij best zinnige dingen te zeggen. Bijvoorbeeld: na het lezen van tientallen, honderden romans, is de kans groot dat de juryleden ‘fictiefrictie’ oplopen en daarom de prijs gunnen aan eender welk geschrift dat geen klassieke roman is. ’t Hart geeft Kleine dagen van Bernard Dewulf (‘dit incestueuze prullenbakproza’) als voorbeeld. Eveneens interessant is het hoofdstuk over zijn betrokkenheid bij de zaak-Lucia de B., de ten onrechte opgesloten verpleegster.

Dienstreizen van een thuisblijver overschrijdt nooit de drempel van de noodzaak, maar met dit vlotte, komische knorpotproza voegt ’t Hart een speels slotakkoord toe aan een afgerond oeuvre.

Maarten ’t Hart, Dienstreizen van een thuisblijver.

De Arbeiderspers, 320 blz., € 19,95.

Deze recensie werd geschreven voor de Standaard der Letteren.

Foto: Tzum

# 288 Ooh, o ja, harder, harder, o god jaaaa!

2011-09-16T13:07:00.006+02:00

Paul Jambers debuteert als romancier met een kritiek op de seksuele revolutie.

Het was niet de bedoeling, zo zei Paul Jambers in De Standaard, om grote literatuur te schrijven, maar hopelijk was zijn debuutroman De ontsporing wel ‘een goed verhaal’. Wel, er is goed en slechts nieuws. Goed nieuws: mission accomplished, het is geen grote literatuur geworden. Slecht nieuws: een goed verhaal is het evenmin.

Victor Armas is een vrij eenzame en neurotische schrijver van non-fictieboeken over de onderwereld. Op één en dezelfde avond krijgt hij twee ‘jonge meiden’ op bezoek. Farah komt Victor vragen om haar vader op te sporen. En enkele uren later, nadat Victor Farah met de auto naar huis gebracht heeft, komt Laura langs. Zij is een vriendin van Farah en meldt dat die verdwenen is.

Ondanks dit thrillerachtige begin heeft Jambers in De ontsporing andere katten te geselen. De roman beoogt een kritiek te zijn op de seksuele bevrijding van de vrouw in de jaren 1960. Martin Amis deed het Jambers voor, in De zwangere weduwe. Daarin staat de promiscue zus van de hoofdpersoon symbool voor de vrouwen die met al die vrijheid niet konden leven en de pedalen kwijtraakten. Jambers benadrukt vooral de chaos die de helden van de seksuele revolutie maakten van hun liefdesleven: aangezien Victor niet eens weet dat hij een dochter heeft (nl. Laura), laat hij zich graag door haar verleiden.

Jambers situeert deze Oidipoesvariant in 1989, te Antwerpen. Het decor bevat o.m. een exclusieve seksclub, waar Lolita’s van ‘de meest prestigieuze katholieke meisjesschool van de stad’ hun maagdelijkheid komen verkopen. Een minister van Cultuur betaalt tweehonderdduizend frank voor een maagd. ‘VDB’ wordt vermeld. Decadentie in de bourgeoisie, kortom, zoals eerder beschreven door Paul Koeck (o.m. in De jaloersmaker, al even ongeloofwaardig) en in de thrillers van Jef Geeraerts.

Naarmate de roman vordert, wordt de rudimentaire psychologie van de personages absurder. Laura denkt, kort na een verkrachting-achtig avontuur in de seksclub Alfa, dat ze nooit meer van seks zal kunnen genieten. Dan schiet haar het oude adagium te binnen: als je van je paard valt, kruip er dan meteen weer op, want anders durf je later niet meer. Dus kruipt ze op Victor. Als ze later ontdekt dat die haar vader is, moet ze overgeven. Nog later confronteert Laura’s moeder Victor met de incestueuze feiten en eist dat hij het goedmaakt door... met haar te vrijen. Ja, allemaal complexe emoties, hoor. Kamiel Spiessens wist het al: psychologie, dat is niet moeilijk, dat is gemakkelijk.

Als stilist heeft Jambers nog veel te leren. Hij heeft de neiging te overdrijven en grijpt graag naar Bouquetreekswoordenschat. Mocht hij geen BV zijn, hij had deze eerste worp nooit uitgegeven gekregen. Er staan ook veel slordigheden in het boek, zoals letterlijke herhalingen en nodeloze verduidelijkingen. Schrijft Jambers dat een personage ‘alleen op haar kamertje’ zit, dan moet dat absoluut verduidelijkt worden tot ‘deze eenzame avond’ – en op de volgende bladzijde nog eens herhaald, als ‘de zoveelste eenzame avond’. Banale feitjes, zoals de inhoud van het boek waaraan Armas werkt, worden meermaals herhaald. Onveranderlijk wordt vermeld welk merk champagne men drinkt, uit wat voor soort glazen, enzovoort. Er zit zoveel doelloze herhaling en overbodigheid in De ontsporing, je zou de helft van de tekst kunnen schrappen.

En schrap de andere helft meteen ook maar, want dit is niet alleen vanuit literair oogpunt een mislukt boek. Jambers’ kritiek klinkt vals. Hij wil dolgraag moraliserend doen over de bandeloze jaren 1960, maar onderweg schrijft hij zo verlekkerd over borsten en billen, schoolmeisjes, triootjes en incestueuze seks, dat zijn argument elke geloofwaardigheid verliest. In een (onbedoeld) hilarische scène scheldt Farah Victor als volgt uit:

Jullie zijn allemaal gek! Jullie zijn geschift! Totaal ontspoord! Jullie generatie! Die belachelijke seksuele revolutie! Wat een ongelooflijke shit. Wat een puinhoop hebben jullie achtergelaten. (...) Hebben jullie dan nooit aan jullie kinderen gedacht? Jullie leefden erop los en wij moeten het nu allemaal maar uitzoeken.

Laten we voorbijgaan aan hoe gênant slecht dit geschreven is en focussen op de moraal van Jambers’ verhaal. Die moraal luidt: als je in de jaren 1960 een abortus overwogen hebt, maar je besloot het kind toch te houden en als bewust ongehuwde moeder op te voeden, dan loop je het risico dat je dochter later op haar vader botst zonder dat te beseffen en met hem in de koffer duikt. Als dit een ‘ongenadige’ afrekening is met Jambers’ leeftijdsgenoten (zoals de wanhopige uitgever beweert), dan is Kabouter Plop een marxistische maatschappijkritiek.

Paul Jambers, De ontsporing. Houtekiet, 255 bladzijden, € 18,95

Deze recensie werd geschreven voor de rubriek "Buzzboek" van de Standaard der Letteren en verscheen op 16/9/2011. De afbeelding van de cover haalde ik, o ironie, van de website van Het betere boek 2011.

# 287 OPGEDOKEN: Kees Verheul

2011-08-16T22:20:00.003+02:00

Schrijvers die elkaar bewieroken: klinkt als een slecht idee, maar het pakt anders uit.

Niets heb ik van mijzelf is een oncatalogeerbaar boek. Eerst heeft het veel weg van een banale vriendendienst. Willem Jan Otten (Libris-winnaar met zijn roman Specht en zoon) wou graag een eerbetoon schrijven aan zijn vriend en collega Kees Verheul. Maar het wordt geen monografie, eerder een eerbetoon-estafette.

Eerst wijdt Otten een abecedarium aan het werk van de slavist, essayist en romanschrijver Kees Verheul. Daarop volgt een essay van Verheul zelf, door Otten eerder aangevinkt als zijn allerbeste. Het gaat over de Amerikaanse hoogleraar Clay Hunt, bij wie Verheul in 1957 colleges Engelse en Amerikaanse poëzie heeft gevolgd. De drietrapsraket wordt vervolledigd met een essay van professor Hunt over de dichter John Donne.

“Weinig bekende schrijver schrijft over onbekende schrijver die schrijft over nóg onbekendere meneer”: een heilloos plan? Het resultaat is integendeel een schot in de roos. Verheuls essay is eerder een kortverhaal over een inspirerende vriendschap, feilloos verwoord bovendien. Ottens bijdrage gaat veel verder dan het werk van Kees Verheul. Otten en Verheul beschouwen de literatuur als tijdloos: geen opeenvolging van stromingen en “vernieuwingen”, maar van tijdloze stemmingen, die nu eens worden verkend door Vergilius, dan weer door Giacomo Leopardi of door Kees Verheul. Zo wordt de literatuurgeschiedenis een uitwisseling van opinies over het menselijk bestaan, tussen sprekers in verschillende tijdvakken. Niet wereldschokkend nieuw, natuurlijk niet, maar toch een benadering die je niet alle dagen onder ogen krijgt. Een verrassend, enthousiasmerend boek – en zo extreem oncommercieel dat je niet anders kan dan je hoed afnemen voor de uitgever die dit durft te publiceren.

Misschien dat er dankzij Niets heb ik van mijzelf ook weer een beetje aandacht naar Verheuls prozawerk gaat. Van één titel verscheen nog niet zo lang geleden een herdruk met een nieuw nawoord. Het is dan ook Verheuls meest controversiële werk. Een jongen met vier benen is een roman-in-vier-verhalen over mensen die hij kende tussen zijn zesde en veertiende verjaardag en die hun sporen hebben nagelaten in zijn leven: de minderbegaafde klasgenoot, het vriendinnetje van wie iedereen zei dat hij op haar verliefd was, de klasgenoot op wie hij wel degelijk verliefd was en ten slotte meneer Prinsen, met wie de kleine Kees een pedoseksuele relatie had.

Verheul laat er in het nawoord geen twijfel over bestaan dat die relatie hem heeft getekend: ‘bang, potdicht geïsoleerd, continu beschaamd’. In de roman echter kruipt hij helemaal in de rol van zijn kleine zelf en registreert wat er gebeurt met verwondering, naturel, zonder te interpreteren of te veroordelen. Willem Jan Otten noemt dit ‘een rücksichtsloze tact’.

Een jongen met vier benen valt te lezen als een boek over seksualiteit of breder nog: over het verkennen van de sensaties die je lichaam je kunnen bezorgen. De “relatie” met meneer Prinsen haalt de onschuld uit die verkenning. Niettemin hangt er in dit vierde hoofdstuk dezelfde zomerse, plezierige vakantiesfeer als in de vorige drie. Verheul vraagt in het nawoord dat de hysterische sfeer rond pedofilie zou gevolgd worden door aanvaarding. Geen aanvaarding van seksueel misbruik, maar aanvaarden dat “het” bestaat en onuitroeibaar is, dat criminalisering pedofielen naar misdaad drijft en dat de hysterie de slachtoffers alleen maar meer zal kwetsen. Kalme adviezen bij een kalme roman.

W.J. Otten, K. Verheul, C. Hunt: Niets heb ik van mijzelf. Een hommage aan het lezen. Van Oorschot, 204 blz. Kees Verheul: Een jongen met vier benen. Van Oorschot, 204 blz.

In de rubriek ‘Opgedoken’ wordt de comeback besproken van vergeten of verwaarloosde schrijvers.

This week in culture: June 18 > 24

2011-06-24T23:46:00.003+02:00

[An exclusively Dutch week, this week.]

Willem Melchior, Lichaam der smarten. Glashelder geformuleerde schetsen. (Verschenen bij Atlas. Binnenkort: een interview met Melchior.)
Erik Vlaminck, Brandlucht. Een meermaals verrassende roman over een fout met verstrekkende gevolgen. (Verschijnt eind augustus bij Wereldbibliotheek. Binnenkort: een interview met Vlaminck.)
P.F. Thomése, Grillroom Jeruzalem. Grappig en verfrissend verslag van een bezoek aan Jeruzalem, de Gazastrook en aangrenzende rampgebieden. (Verschijnt volgende week bij Contact. Binnenkort: een besprekinkje.)
Thomas Verbogt, Perfecte stilte. Een sterk kortverhaal, uitgesponnen tot een veel te uitleggerige roman. (Verschenen bij Nieuw Amsterdam. Binnenkort: een ruimer artikel over Thomas Verbogt in Staalkaart.)
Andreas, Arq, 14: Indringers. Een bovengemiddelde aflevering van een bijna afgeronde saga. (Verschenen bij Sherpa.)
Hanco Kolk en Peter de Wit, S1ngle: SOS. (Verschenen bij De Harmonie. Zie hier.)
Miguel de Cervantes, Don Quichot, in de vertaling van Barber van de Pol. Tweede poging om deze elfhonderd bladzijden door te komen. (Perpetua-reeks, uitgeverij Athenaeum – Polak & Van Gennep).

A (almost) weekly list of culture I experienced in the past 7 days.

# 286 De society-pagina's van de literatuur

2011-06-24T10:22:00.007+02:00

De Nederlandse literatuur is steeds meer een freakshow, waarin "fenomenen" streven naar ophef, controverse en hipheid. Nieuwe aanwinsten: James Worthy en A.H.J. Dautzenberg.

Tegenwoordig moet je als schrijver niet achter, maar voor je boek staan. Schrijvers proberen zichzelf als sterren in de markt te zetten. Ze tonen hun gevoel voor humor op televisie (zoals James Worthy) of trekken de aandacht met ophefmakend nieuws (zoals A.H.J. Dautzenberg). Veel meer dan vroeger is het de schrijver die verkoopt, niet zijn boeken.

Dat is, vanuit het perspectief van de schrijver, heel begrijpelijk. De gemiddelde oplage van een boek is teruggelopen naar enkele honderden exemplaren, het publiek grijpt massaal naar dezelfde titels en besnuffelt de rest van het aanbod zelfs niet meer. Op Boekblad.nl zei een boekhandelaar laatst dat hij zijn wandkasten net zou goed uit de winkel kon verwijderen: de klanten kijken toch alleen maar naar de nieuwe titels op de tafels. De schrijver weet best dat zijn boek een visitekaartje is, dat dient om zijn roadshow aan lezingen, tv-optredens en schnabbels bij gesubsidieerde literaire instellingen te rechtvaardigen. Dit is de realiteit.

Maar sommigen overdrijven.

De roman James Worthy is wel erg letterlijk een visitekaartje: de titel van het boek is het pseudoniem van de auteur. Diens naam werd er, in de aanloop naar de release, bij het publiek ingeràmd. Uitgeverij Lebowski en haar auteur voerden campagne op Facebook en Twitter, er was een Worthy-party en de auteur mocht in de talkshow De wereld draait door (waar hij beweerde beter te beffen dan Herman Brusselmans) en de Madiwodovrijdagshow van Paul de Leeuw. Worthy werd in de markt gezet als de 21ste-eeuwse Jan Cremer. Op de website Ebook.nl kon je een tijdelijke James Worthy-Jan Cremer Special aanschaffen: Ik, Jan Cremer en James Worthy, beide titels als e-boek, met korting. Schaamteloos: de na-aper en het origineel tesamen verkopen. James Worthy stond door al dat gedoe heel eventjes in de officiële Nederlandse hitlijst, de Bestseller 60.

Vermoedelijk kan je ‘Worthy’ lezen als ‘wordy’, woordrijk. Of, zoals de auteur het zelf verwoordt in de passage over zijn stotteren: ‘slap ouwehoeren’. Hij is daar, naar eigen zeggen, erg goed in: ‘Het drassige, roerloze moeras waar je soms een kikker in zag verdwijnen maakte plaats voor een spraakwaterval die menig rubberbootje met verbale tegenstanders heeft verzwolgen.’ Een lelijke zin. Ik heb er niet naar moeten zoeken.

James Worthy is niet meer dan krap tweehonderd bladzijtjes ouwehoeren in de “traditie” van Herman Brusselmans of Ronald Giphart. Phileine zei op z’n minst nog sorry, deze lulkoekerij wordt zonder excuses langs de huig geramd. Maak dus kennis, literaire wereld, met ‘de dwarsfluitlerares van mijn zus’, ‘sodeju, iedere gezonde vader hoopt dat ze een keertje op haar roomblanke knietjes gaat en iets van Claude Debussy begint te spelen.’ De handen op elkaar, mensen, voor grappen over de tetanusprik, ‘een medische ingreep die verrassenderwijs geen ene flikker met de anus van doen heeft’.

‘Doe niet zo zuur. Zie onze campagne gewoon als een scheet in een antiekwinkel. We doen stof opwaaien’, twitterde Worthy. Deze tweet is representatief voor het boek: plat, heel plat. Zelfs een kapotte klok wijst twee keer per dag de juiste tijd aan, dus heel af en toe staat er wel eens een rake zin: ‘...liefde is als een tube tandpasta. Een tube tandpasta is nooit leeg, nooit, maar na een tijdje hebben mensen gewoon geen zin meer om kracht te zetten.’ En elders: ‘Dit is liefde, ik wil met haar vader gaan vissen.’ Maar gaat het allemaal ook nog ergens over? Amper. Aan het begin van James Worthy is James Worthy depri, want z’n meissie is pleite en aan het eind van James Worthy is James Worthy happy-happy, want hij heeft het wijffie van z’n leven gevondie.

Anton H.J. Dautzenberg debuteerde vorig jaar met de verhalenbundel Vogels met zwarte poten kun je niet vreten: een mallemolen van gekke ideeën, stijloefeningen en hoogkwalitatieve nonsens om de pen mee te scherpen. Het waren geen vogels met zwarte poten, maar de geest van Haruki Murakami die over deze wateren zweefde: je hoort zijn echo in de alledaagsheid en het absurdisme dat onverhoeds kantelt in ongemak en verwondering. Een goed voorbeeld is ‘Een kerstverhaal’: geschreven in kinderboekenproza (openingszin: ‘De Kerstman is weer in het land’), kondigt het zich aan als humor, maar dan krijgt het jongetje Ramon een kerstcadeautje thuisbezorgd van een onbekende. De geheimzinnige doos bevat ‘twee vechtende negers’. Hoe je je dat fysiek moet voorstellen, geen idee, maar dat is een horde die Murakami ook al eens omzeilt. Overigens is het bezorgen van dat cadeau niet de laatste verrassing van het verhaal. Vogels met zwarte poten... gaat van shockeffect naar shockeffect en deed tweehonderd bladzijden ontzettend hard z’n best om op te vallen. Interessant, maar met een korte adem.

Zijn debuut was in de Nederlandse pers opgemerkt, maar Dautzenberg deed pas echt van zich horen met zijn hoaxes. Voor de VPRO-Gids nam hij een interview af van Arnon Grunberg, waarin hij beweerde dat hij tijdens het gesprek een puistje op Grunberg gezicht had uitgedrukt. Niet veel later zoog hij een interview met de muzikant Lemmy van de band Motörhead uit zijn duim. Noch VPRO-Gids, noch Humo (dat het interview doorplaatste), waren opgezet met het bedrog. Dautzenberg had in beide gevallen dezelfde verdediging: non-fictie bestaat niet. ‘Alles is fictie, inclusief de wetenschap. Een amalgaam van constructies waarmee we de werkelijkheid willen duiden. Willen beheersen zelfs.’ Ons koopgedrag en de oorlog in Irak: volgens Dautzenberg allemaal gevolgen van artificiële werkelijkheden. Er valt veel voor te zeggen.

Met zijn interviewhoaxes gedraagt Dautzenberg zich echter meer als een performance-kunstenaar met een interessante boodschap, dan als een veelbelovende schrijver. Een goed boek heeft hij vooralsnog niet geschreven. Samaritaan, Dautzenbergs nieuwe, is van hetzelfde laken een pak als de verhalenbundel: interessant, maar kortademig. De auteur beschrijft in het boek alle gesprekken die hij voerde (met artsen, een psycholoog, zijn ouders, zijn vriendin, z’n beste vriend...), nadat hij had besloten een nier te doneren. Niet aan een vriend of familielid, maar aan een onbekende. Zomaar, zonder medische noodzaak. Een 100% altruïstische daad, waarop de omgeving met onbegrip, ontzetting en agressie reageert.

Samaritaan wordt gepresenteerd als waargebeurd, maar de hoax-golf van de laatste jaren heeft de media voorzichtiger gemaakt. Toen de redactie van de talkshow Pauw & Witteman Dautzenberg uitnodigde, vroegen ze eerst zijn operatielittekens te zien. En liefst ook wat correspondentie met het ziekenhuis. De schrijver leverde de gevraagde bewijzen.

Samaritaan bestaat integraal uit dialogen, zelfs tussen de twee nieren onderling en tussen het personage Dautzenberg en de schrijver Dautzenberg, zoals een stripfiguur die zich tot zijn geestelijke vader richt. Het uitgangspunt is sterk, relevant en spannend, maar al die dialogen geven de roman een light-gehalte: na tweehonderd bladzijden gebabbel, snak je naar een langere zin, naar een glimp van ambitie in de stijl. Dautzenberg is een figuur om in de gaten te houden, maar dat maakt Samaritaan nog niet tot verplichte lectuur.

Slotbedenking. Als het stof is gaan liggen, aan het einde van de dag, kun je je afvragen wat er nu eigenlijk aan de hand was. Een freelance-schrijver brengt zijn opdrachtgevers in een lastig parket met een verzonnen interview. Een overjaarse puber stelt zich aan op tv. Een handvol twitteraars hebben een paar tweets getweut. Er stond een stukje over schrijver x of y op De papieren man, de website die het literaire circus in de gaten houdt. Maar wat blijft er? Volgende week is er weer een ander fenomeen, een andere campagne die “ophef” maakt, een andere schrijver die “controverse” veroorzaakt, een andere publiciteitsgeile engerd die met alle plezier door de brandende hoepel wil springen. Zegt dit iets over de literaire wereld, of over de media? Zijn het de media die dit soort fenomenen hebben uitgelokt, door hen een podium te bieden? Hoe halen we de literatuur weer uit de society-pagina’s, zonder meteen in het reservaat te belanden? Griezelige vragen, die een stuk relevanter zijn dan de boeken van deze fenomenen.

Tussendoor: "SOS S1ngle"

2011-06-21T20:13:00.003+02:00

In de reeks ‘Redenen waarom ik graag eens heen en terug naar België vlieg’: het nieuwe album van de komische serie S1ngle. (Dat kan je alleen tot in Spanje krijgen mits betaling van onredelijke verzendkosten.)

‘Vroeger had ik dromen en verlangens’, zegt langdurige single (lees: verstokte vrijgezel) Nienke. ‘Nu heb ik eisen.’ Ja, het is best grappig, maar zoals iedereen die al langer op de partnermarkt rondloopt zal erkennen: ‘t is ook gewoon waar.

Het blijft een meesterzet: een cartoonserie over single-dames. Tekenaar Hanco Kolk en scenarist Peter de Wit, die de reeks begonnen in 2000, verdienen een applausje voor het correct lezen van de signs of the times. Intussen loopt de serie al tien jaar. Zopas verscheen het tiende album, enkele “buiten-reeks-boekjes” niet meegerekend. En na een aarzelende start is de kwaliteit min of meer constant gebleven.

Gedenkwaardige verhaallijnen in het nieuwe album, SOS S1ngle: Fatima weigert haar oksels te ontharen, in een dronken bui gaan Nienke en Fatima met elkaar naar bed, Stella mag twee weken niet roken omdat ze haar tanden gebleekt heeft en werpt zich op als Fatima’s personal shopper. Dit album introduceert overigens een gerestylede Stella: de seksueel hyperactieve receptioniste meet zich een strak kapsel en een bril aan. ‘Het staat supersexy’, aldus Fatima. ‘Je lijkt wel een bibliothecaresse’, aldus Nienke. De nieuwe Stella heeft inderdaad wel wat van dat porno-stereotype: de uitgedroogde bibliothecaresse die, door haar bril af te zetten, metamorfoseert in een stoeipoes die het condensatievocht uit de muren dwingt. Stella zelf resumeert: ‘De nieuwe Stella is iets met veel lettergrepen.’

De kracht van S1ngle zit niet eens zozeer in de humor – dit album heeft me zelfs vrij weinig aan het lachen gemaakt – maar in de combinatie van elegante tekeningen en een scherp oog voor dialoog. Kolk en De Wit weten precies hoe de Nederlander spreekt. Je hoort hun personages praten – een eigenschap die Sigmund, nochtans ook een strip van Peter de Wit, merkwaardig genoeg mist. Hoogtepunten zijn voor mij altijd de monologen die Nienke aan de telefoon afsteekt tegen haar moeder. ‘Bij het kleinste puntje van kritiek begin jij al te janken’, verwijt ze haar. ‘En dan zet je die jengelstem van je op, van “wat doe ik fout”... Heel irritant.’ Nienkes terloopse harteloosheid is perfect getoonzet en Hanco Kolk geeft haar nog een verveeld gezicht mee als ze haar moeder beweert te imiteren. Allicht is dat de reden waarom ik de tv-serie S1ngle zo futloos vond: Kolks personages acteren beter dan hun evenknieën van vlees en bloed!

SOS S1ngle, door Hanco Kolk en Peter de Wit, is verschenen bij uitgeverij De Harmonie, Amsterdam.

This week in culture: June 10 > 17

2011-06-17T16:55:00.006+02:00

Dorothy Parker's Complete stories (Penguin) – a one-trick-pony
Alexander Wolfram's Ooit zal alles anders zijn (De Eenhoorn) – a rather successful cross between a children’s book and a novella for melancholia-ridden adults
Sam Taylor-Wood’s Nowhere boy (cinema) – very moving in places, but on the whole rather average
John Maybury’s Love is the devil: Study for a portrait of Francis Bacon (dvd) – visually remarkable
Battlestar Galactica, Season 3: frakking addictive

A (almost) weekly list of culture I experienced in the past 7 days.

# 285 Notities over de schrijversportretten van Jeroen Brouwers (2 van 2)

2011-06-17T16:46:00.003+02:00

(Vervolg op deze blogpost)

5, Mislukkelingen

Naar aanleiding van Brouwers’ nieuwe roman, Bittere bloemen, schrijft Staalkaart-hoofdredacteur Lieven de Laet me het volgende: ‘Arme Brouwers, je hele leven geven aan romans over 200% mislukte levens. Niks geen sprankeltje There is a crack in everything, that’s how the light gets in.’

Brouwers zoomt inderdaad consequent in op mislukking, ook in zijn essays. Over Raymond Brulez: ‘Toen zijn naam een beetje klank begon te krijgen, brak de Tweede Wereldoorlog uit. Daarna was alles anders. (...) ...hij werd al beschouwd als een schrijffossiel uit een voorbije epoque.’ Over Johan Daisne: ‘Daisne heeft geweten dat hij zich op de grens van de vergetelheid bevond, - gelukkig was zijn levenswinter maar kort.’ Over Karel Jonckheere, die had verwacht in een ereperk van het kerkhof te zullen rusten: ‘Jonckheeres stoffelijkheden liggen in een gewoon rijtjesgraf en zijn besef dat ze daar terecht zouden komen, moet hebben behoord tot de verbitteringen waarmee hij (...) is gestorven.’ Over Renate Stoute: ‘Tijdens het afscheid kwam niemand naar voren om te getuigen van Stoutes literaire inzet en verdiensten.’ Enzovoort. Een ‘stolp van doeming’ indeed. Op de kaft Gezichten, gestalten zien we het silhouet van Brouwers, opgevuld met woorden in handschrift. Het is een eenvoudige waarschuwing: hoeveel woorden Jeroen Brouwers ook wijdt aan collega’s en vrienden, het gaat onvermijdelijk toch weer over hem. Zoiets noemt men een sterke persoonlijkheid.

Veel valt terug te voeren tot ‘Het tuurtouw’. Dat is de titel van het essay over Geert van Oorschot en ‘tuurtouw’ is een woord dat Brouwers van hem leerde: ‘Dat is het touw waarmee een schaap aan een paaltje vastzit om hem een bepaald stuk land te laten afgrazen’. Van Oorschot gaf Brouwers de raad om zich los te rukken van zijn tuurtouw: huwelijk, baan bij Manteau, Vlaanderen... ‘Ik ben er even later met tuurtouw, paaltje en al vandoor gegaan, alles tegelijk in één klap achterlatend.’ In zowat al deze portretten toont Brouwers mensen die korte metten hebben gemaakt met hun tuurtouw – om uiteindelijk te ontdekken dat ze elders toch weer aan zo’n zelfde touw bleken te hangen. Elk mens eindigt als zijn eigen karikatuur. Geert van Oorschot cultiveerde zijn brompotkantje in het ene tv-optreden na het andere. De ‘vrolijke kwaadheid’ van Richard Minne verviel in zijn laatste jaren tot ‘stoffig geworden repertoire uit de oude doos’, krachteloze herhaling. Karel Jonckheere gaf decennialang exact hetzelfde interview.

6, Nil nisi bene

Het liefst heb ik Brouwers’ werk omwille van de muzikale motiefjes die hij achteloos/meticuleus door een tekst weeft. De beeldspraak van het tuurtouw, bijvoorbeeld, krijgt opeens een andere invulling, als Brouwers de crematie van Geert van Oorschot beschrijft als het doorkappen van ‘het touw tussen Geert en de wereld’.

In ‘De vonk van het unieke menselijke brein. Exitus Freddy de Vree’ houdt Brouwers zich een tijdje van den domme. Hij weet heus niet waarom die of die herinnering het eerste bij hem naar boven komt, denkend aan zijn zopas overleden vriend. Die presenteerde hem een Egyptische sigaret. De vlam van zijn aansteker stond hoog. Hij kwam met de taxi naar een begrafenis. Hij stónd er op dat zijn achternaam, in drukwerk, steeds met hoofdletters geschreven werd. ‘Gedachteflarden en herinneringen zonder enige importantie’, schrijft Brouwers, wegwuiverig. Maar die herinnerde details keren terug en halen hun gram: op de dwarslat van het houten kruis voor op De Vree’s graf, staat zijn naam in kleine letters. En in een haast bijtende passage, verenigt Brouwers al die zogenaamde gedachteflarden:

Voor eenieder geldt: het wachten is op de laatste taxi, op de hoge vlam van het crematorium, op de rook van de laatste sigaret die we ten slotte zelf zijn geworden.

Nil nisi bene over de doden? Vergeet het. Brouwers beschikt over de gave van de diplomatie, zo blijkt, als hij kritiek verwerkt in een in memoriam. Uit het liefdevolle in memoriam voor Freddy de Vree valt moeiteloos af te leiden dat hij de man maar een praatjesmaker vond. Het essay over Marnix Gijsen, ‘Beeldje in Brussel’, zou een afrekening zijn, als Brouwers niet tegelijk enig mededogen kan opbrengen voor de verwaande, aartsconservatieve, onverdraagzame, snobistische schrijver van vergeten boeken. ‘Beeldje van een eenzaam man’, resumeert Brouwers aan het eind. Het is een erg dubbel zinnetje. Het klinkt alsof rechter Brouwers de hamer laat neerkomen. Hamerstukken, nietwaar? En toch is er ook iets van medelijden. Zachtjes knetteren de letteren.

7, Vaders

De enige echte afrekening, het enige onversneden misprijzen, is te vinden in ‘Niemand, absoluut niemand’. Het onderwerp van dit essay is Brouwers’ vader, maar diens naam komt niet in de titel voor, integendeel.

Er is, zo merk je door deze combinatie van teksten, iets aan de hand met vaderfiguren. Tegenover Brouwers’ biologische vader staat Herman Teirlinck. Die laatste beoordeelde Brouwers’ debuut (de verhalenbundel Het mes op de keel) met de – uitentreure geciteerde, ik weet het, mijn excuses – woorden: ‘Daar is iets in dat goed is, gij moet veel oefenen, mijn vriend.’ Daarmee kan hij gezien worden als de vaderfiguur die Brouwers’ oeuvre mee hielp ontstaan. Heel anders reageerde de biologische vader: ‘Schrijver? Jij? Hierbij stootte mijn vader krachtig een hoeveelheid lucht door zijn neusgaten naar buiten.’ En: ‘Mijn vader vond mijn eersteling in moreel opzicht zo verwerpelijk dat hij vond dat ik er zijn naam oneer mee had aangedaan. Mocht ik van plan zijn door te gaan met schrijven, zo gaf hij mij bij breve te kennen, dan zou hij het op prijs stellen als ik mij in het vervolg achter een pseudoniem zou verschuilen.’

Vaderfiguren. Over Geert van Oorschot luidt het nadrukkelijk: ‘Mijn “vader” is hij nooit geweest.’ Vaders, mannen: van alle portretten in dit boek, handelt er niet één over een vrouw. (Ja toch, Renate Stoute, maar die was ooit een René.) Ik ga niet graag de psychologische toer op. Niettemin zijn er veel gelijkenissen tussen het portret van Brouwers’ vader en dat van Marnix Gijsen. Projecteerde Brouwers niet alleen zichzelf maar ook zijn verwekker op de mensen over wie hij schreef?

8, The age of Aquarius

In Gezichten, gestalten vinden we ook een essay dat alweer een tijdje niet meer in druk was, en zo’n prominente plaats inneemt in Brouwers’ oeuvre dat de terugkeer ervan een applaus verdient. ‘Jan Emiel Daele’ dateert al uit 1979 en handelt over een al lang vergeten schrijver die, alvorens zelfmoord te plegen, zijn vrouw vermoordde. Brouwers geeft rustig toe dat Daele geen groot schrijver was. Zijn belang is dat zijn drama het drama van een tijdvak is.

‘Jan Emiel Daele’ beschrijft het leven in België aan het begin van de jaren 1970: ‘Het was in de tijd dat de dingen nog niet gebarsten waren, al stonden ze op barsten.’ Het is feest ten huize Daele. De gasten hebben zowel hun wettige partners als hun nieuwe minnaars/minnaressen bij. Men is verdraagzaam, men gunt elkaar het geluk en de liefde. ‘Het was aan het einde van het tijdperk van de Vissen, dat tweeduizend jaar had geduurd en in het teken had gestaan van loodzwaar christendom en zondebesef, - ons stond te wachten: het nieuwe tijdperk, dat ieder moment kon aanbreken, dat van de stralende zonsopgang boven zee, de tijd van blije geestelijke verlichting, broederschap van de mensen en universeel geluk. Ach, nou ja.’ Kort nadien zou de droom vervluchtigen en alle feestvierders, schrijft Brouwers, zouden verstrikt raken in ‘een zich vertakkend web van groot verdriet en sterven’. Het nieuwe tijdperk, dat van de Waterman, was ook niet alles.

Het lot van Jan Emiel Daele, ingehaald door de teleurstelling, is het lot van een hele generatie – dat valt af te leiden uit Brouwers’ beschrijving. Een generatie die hoopte op drastische veranderingen, maar teleurstellend snel terugviel in uitgesleten patronen.

Schrijver en criticus Jan Walravens, die in dit boek ook zijn hoofdstuk heeft, smachtte naar drastische wijzigingen. Brouwers prijst Walravens’ moed om zich (in de woorden van L.P. Boon) ‘tegen de indertijd gangbare meningen en waarden te verzetten, en eigen meningen en waarden – de onze – ervoor in de plaats te brengen’. Diametraal tegenover Walravens staat die andere criticus: Julien Weverbergh, als criticus een ‘dolle tornado’, maar, eenmaal in een machtspositie beland, niet in staat zijn idealen en overtuigingen in ere te houden (en met wie Brouwers dan ook in een vete verzeilde).

Dàt is allicht de mislukking waar het bij Brouwers steeds weer om draait: de maatschappelijke verandering die zoveel meer had kunnen opleveren, die niet had mogen eindigen aan een nieuw tuurtouw. Geen sprankeltje hoop, zei u? Misschien is dat sprankeltje er tóch. Denk aan het opduiken van de geliefde, amper enkele uren voor de dood van de hoofdpersoon, in Bittere bloemen. Even lijkt het alsof alles nog kan keren; dan gaat het leven weer zijn uitgesleten gangetje. ‘Wie van ons, die zeggen schrijver te zijn, trotseert de tijd?’ vraagt Brouwers in ‘Jan Emiel Daele’ Dat in diens geschriften getuigenis zal blijken te zijn afgelegd van wat er in onze dagen aan de hand is geweest en wat het was dat ons zo moedeloos heeft gemaakt.’ Hij heeft het niet beschreven, wel voelbaar gemaakt.

Jeroen Brouwers, Gezichten, gestalten.

Atlas, 304 bladzijden, € 24,95.

Andere recente Brouwers-bundelingen zijn Hamerstukken (met alle ‘polemieken en korzeligheden’), De Indiëromans (bevattende drie romans) en De jaargetijden (bevattende twee romans en twee novellen).

Deze notities schreef ik voor Staalkaart.

# 284 Notities over de schrijversportretten van Jeroen Brouwers (1 van 2)

2011-06-15T19:12:00.006+02:00

‘Een stolp van doeming’

Kort voor zijn nieuwe roman, Bittere bloemen, publiceerde Jeroen Brouwers Gezichten, gestalten: een bundeling van zijn schrijversportretten. Mooi, want zo werd “en passant” ook een centrale tekst uit zijn oeuvre nog eens herdrukt.

1, Dank zij de Boekenweek

De Boekenweek leidt in Nederland steeds tot een resem gelegenheidspublicaties. Die week heeft namelijk een thema. Uitgevers dalen dan af in hun stoffigste kelders, laten hun blik glijden over de ruggen van oude boeken en vragen zich af welk oud spul ze kunnen herverpakken om het bij het Boekenweekthema te laten aansluiten.

Dit jaar was het thema ‘Curriculum vitae – Geschreven portretten’. Bij uitgeverij Atlas hoefde men niet ver te zoeken. Jeroen Brouwers is (behalve gevierd romancier en gediplomeerd ruziemaker) ook een uitmuntend essayist. Gezichten, gestalten bundelt achttien schrijversportretten (meestal in memoriams), stammend uit heel verschillende periodes van Brouwers’ schrijverschap. De teksten worden niet chronologisch gepresenteerd, waardoor de lezer nu eens de lichtvoetige, latere Brouwers onder ogen krijgt, en dan weer de stilistisch gezochtere, vroege Brouwers zit te lezen. Peu importe: een in memoriam krijgen van Jeroen Brouwers, het is iets om jaloers op te zijn. Om het te zeggen met een versregel van Freddy de Vree, geciteerd in dit boek: ‘Elke zerk zit als gegoten.’

De Nederlanders zijn hier duidelijk in de minderheid: uitgever-schrijver Geert van Oorschot, de Indische Nederlander Rob Nieuwenhuys, de transseksuele schrijver René/Renate Stoute en Brouwers’ vader. Full stop. Aan Vlaamse kant: Buysse, Minne, Boon, Walravens, Pernath, Snoek, Geeraerts, De Vree, Brulez, Daisne, Gijsen, Jonckheere, Daele en Teirlinck.

2, Vitterijen

Gezichten, gestalten is geen haastig in elkaar geflanste gelegenheidsheruitgave, maar een beetje extra zorg had toch geen kwaad gekund. In ‘De beroemde onbekende Cyriel Buysse’ lezen we: ‘Heden, bijna een halve eeuw na zijn dood, is Cyriel Buysse in Nederland een volstrekt onbekende’. Dat van die halve eeuw klopte in 1979, toen Brouwers dit stuk schreef, maar een kleine update lijkt hier op z’n plaats. Veel hoeft er trouwens niet aangevuld te worden: Buysse is, zowel in Nederland als in België, nog steeds een vergeten auteur. Ik wil niet vitten, maar: elders in hetzelfde stuk schrijft Brouwers dat Hendrik Conscience, in tegenstelling tot Buysse, een ‘tot op de huidige dag herdrukt en veelgelezen’ auteur is. Het is slordig zoiets zonder correctie te herdrukken. En het is volstrekt belachelijk om in 2011 nog maar eens op de proppen te komen met een stelling die al in 1979 kant noch wal raakte: ‘Sedert 1970 ligt de Vlaamse literatuur op sterven, en in 1980 is de Vlaamse literatuur morsdood. Want: Boon is dood en niets valt er voorlopig meer uit Vlaanderen te verwachten.’ (Ik stootte op gelijkaardige klachten op deze website.)

3, Van anekdote tot drama

Sommige van Brouwers’ portretten zijn haast mini-biografieën, met een weelde aan informatie; andere zijn persoonlijker. Gezichten, gestalten opent met zo’n persoonlijk stuk, een in memoriam voor uitgever Geert van Oorschot: een onvergetelijk personage. Brouwers kende hem van nabij, onderhield met de man een mijnenveld-achtige vriendschap en het essay vlindert van anekdote naar anekdote, om toch nog onverwacht uit te lopen in puur drama, als Brouwers beschrijft hoe hij Van Oorschot ooit vergezelde naar een meisje op wie hij verliefd was: ‘De oude schuur staat in brand’.

Uitgever en schrijver wandelen door Brussel, op weg naar de mooie Reina, zoals Laarmans en de drie Afghanen door Antwerpen doolden, zoekend naar Maria van Dam. Het resultaat is anders, maar even teleurstellend: de mooie Reina blijkt een prostituee, die met een andere klant bezig is op het moment dat Van Oorschot en Brouwers aankomen.

Geert bleef net zo lang hardnekkig en uit volle borst aandringen, tot er op de bovenste verdieping van “Reina’s” huis een raam omhoog werd geschoven en daarginds in de lucht zich een hoofd en een blote schouderpartij vertoonden. (...) Het was te donker geworden om haar van de pasfoto te herkennen, maar zij was het wel degelijk. “Ik kan nu echt niet, Geert van Oorschot”, zei ze. Een Vlaams meisje, aan haar uitspraak te horen afkomstig van ergens achter Aalst.

Prachtig, hoe het gebruik van de familienaam elke hoop van de ‘oude schuur’ de grond in bliksemt. En zou het toeval zijn dat Brouwers, precies in deze Elssschot-achtige passage, lijkt te variëren op de bittere slotzin van Villa des Roses? ‘Het was wel degelijk haar dorp’, ‘...zij was het wel degelijk.’

4, Sociologisch bekeken

Brouwers schuwt de sociologische benadering van literatuur niet. In het oeuvre van Cyriel Buysse ziet hij een genadeloze schildering van “het Vlaamse volk” in de tweede helft van de 19de, eerste kwart van de 20ste eeuw:

...dat volk leefde een leven lang plat tegen de aarde van het akkerland en de pastoor was God, de fabrieksdirecteur was God, en de kasteelheer was óók God, precies zoals het hoorde: één God in drie personen. Over dit alles heen stond een stolp van doeming, enige uitweg was er niet, het leven was nu eenmaal zo.

Brouwers vervolgt:

Het land bestaat nog, maar dat volk niet meer. De nazaten van de romanpersonages van Buysse wonen thans in de romans van Hugo Claus, en het verhaal van de sociale verheffing van dit volk is verteld in het oeuvre van Louis Paul Boon.

Dat is toch een opvallende benadering, juist voor een auteur als Jeroen Brouwers, die het zeker nooit op zich genomen heeft om een beeld te presenteren van “het Nederlandse volk” in de laatste helft van de 20ste eeuw.

Hoewel...

Het hangt er natuurlijk maar van af hoe expliciet je je interpretaties opgediend wenst te krijgen. Brouwers’ oeuvre zegt wel degelijk iets over de 20ste eeuw, met als scharniermoment: de overgang van het tijdperk van de Vissen naar het tijdperk van de Waterman. Ik kom er op terug.

(deel 2 volgt)